Samirə Hüseynli müstəqil tədqiqatçı, jurnalist və sənədli film rejissorudur. O, Bakı Dövlət Universitetində Jurnalistika üzrə bakalavr (B.A) və Vytautas Maqnus Universitetində Gələcək Media və Jurnalistika üzrə magistr (M.A) dərəcəsi alıb. Onun tədqiqat maraqlarına rəqəmsal hekayəçilik (digital storytelling) və Azərbaycandakı subkulturalar daxildir.
(Yazı “Khar Center”in Azərbaycan avtoritarizmi araşdırmaları çərçivəsində hazırlanıb)
Giriş
Sosial medianın hazırda həyatımızın mühüm tərkib hissəsini təşkil etməsi mübahisə doğurmur. “Statista”nın sosial mediadan istifadəyə dair 2025-ci il hesabatına (2026) əsasən, qlobal miqyasda internet istifadəçiləri sosial media platformalarında gündəlik orta hesabla 141 dəqiqə vaxt keçiriblər. Bu rəqəmin 2030-cu ilə qədər artacağı proqnozlaşdırılır. "Mobil texnologiyalardan fəal istifadə edən" (Abidin, 2016) istifadəçilərin sayı artmaqda davam etdikcə, bir çox tədqiqatlar sosial media platformalarının mənfi tərəflərini araşdırıb. Bu araşdırmalardan Qong və başqalarının (2025), Hoqsnes və Qronlinin (2024), Bakkarella və başqalarının (2018) tədqiqatları psixoloji aspektləri, eləcə də platformaların “yumşaq güc” (Costagliola, 2021) kimi tədricən siyasətə inteqrasiyasını əhatə edir. Arnesson və Reinikainen (2024), Lyuis (2019), Qrandien və Arnesson (2024) əsərləri isə onun sadəcə siyasi tərəfini öyrənir.
Onlayn fəaliyyəti və izləyiciləri vasitəsilə iqtisadi və sosial kapital əldə edən şəxslərə aid edilən "influenser" termini bütün bu tədqiqatlarda qabarıq şəkildə yer alır. Marketinq və turizm sənayesi bu fəaliyyəti gəlirli fürsətlər kimi genişləndirib. Bir milyon izləyici kimi böyük bir auditoriyaya malik bir şəxs onlayn məzmun paylaşdıqda, tanıtım niyyətinin olub-olmamasından asılı olmayaraq (əksər hallarda olur), bu, təbii olaraq potensial bir cazibə mərkəzinə çevrilir. Başqa sözlə, tədqiqatçı Keti E. Pirsin ifadə etdiyi kimi, “daha çox göz daha çox gəlir deməkdir” (2015). Bununla belə, repressiv rejimlərə malik bəzi hökumətlər, tədqiqatçı Alessandra Kostaqliolanın qeyd etdiyi kimi, influenser mədəniyyətini "görünüşlərini yumşaltmaq" (2021) və ya daha narahatedici hal kimi, xüsusən də siyasi böhran dövrlərində öz nüfuzlarını bərpa etmək üçün bir mexanizm kimi qəbul edə bilərlər.
Azərbaycanda influenser olmaq və sosial media vasitəsilə kütləvi diqqət qazanmaq tendensiyası təxminən 2010-cu illərin sonlarında başladı və xüsusən də qızlar və gənc qadınlar arasında sürətlə yayıldı. Bu, o qədər populyarlaşdı ki, hətta prezidentin qızı belə özünü influenser kimi təqdim edir. “Google”da “Azərbaycanda influenserlər” axtarışı verdikdə, alqoritm onun adını hətta ilk sırada çıxarır (FeedSpot, 2026). Son əsrdə Azərbaycanda internet istifadəçilərinin sayı kəskin şəkildə artsa da (Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı, 2025), influenser mədəniyyətinin siyasi aspektləri üzrə tədqiqatların əhatə dairəsi məhdud olaraq qalır. Bunun əhəmiyyəti həm də ondan ibarətdir ki, Azərbaycan hökuməti avtoritar məhdudiyyətlər fonunda gənc fəalların və müxalif düşüncəli şəxslərin siyasi narazılıqlarını ifadə etmələri üçün mövcud olan azsaylı məkanlardan biri olan sosial mediada ifadə azadlığına məhdudiyyətlər qoymaqla yanaşı (Freedom House, 2025), media vasitəsilə (bax: Report.az, 2017) gənclər arasında fəal “mikro-məşhurlar” (Marwick, 2013. səh. 112) olmaq istəyini təşviq etməyə çalışır.
Başqa sözlə, Həsənova və Maqalaşvili (2025) və Abedahın (2025) tədqiqatları da daxil olmaqla bir çox tədqiqatlarda Azərbaycanın influenser mədəniyyətinin brendinqi və turizm cəlbediciliyi yüksək qiymətləndirilsə də, hökumətin bu mədəniyyətdən öz xeyrinə nə dərəcədə istifadə etməsi və ya istifadə etməyə çalışması aktual məsələ olaraq qalır. Bu məqalənin məqsədi rəqəmsal müstəvidə fəal olan, özünü brendləşdirən şəxslərin əhəmiyyətini və hökumətyönümlü mediada onların artan görünürlüyünü vurğulamaqdır. Tədqiqat aşağıdakı suallara cavab tapmağa çalışır:
Azərbaycanda influenserlərin imicinin formalaşdırıldığı əsas diskurslar hansılardır? İnfluenserlərin populyarlığı incə siyasi mesajlarla birləşdirildikdə, avtoritar kontekstdə niyə siyasi cəhətdən əhəmiyyətli ola bilər?
Bu sualları cavablandırmaq üçün mən ən çox izlənilən bəzi influenserlərin səhifələrinin rəqəmsal iştirakçı müşahidəsi ilə yanaşı, Azərbaycandakı iki əsas media orqanının: Report.az və Qafqaz.info-nun media təhlilini apardım. Hər iki media qurumu tamamilə hökumətyönlüdür. Bu məqalə media mətnlərinin diskurs analizi vasitəsilə influenser mədəniyyəti haqqında hökumət narrativlərinin mediada necə istehsal edildiyini, yayıldığını və qanuniləşdirildiyini araşdırır. Bu isə, öz növbəsində, onun siyasətə gizli şəkildə nüfuz etməsinin arxasında duran səbəbləri daha yaxşı anlamağımıza kömək edə bilər. İnfluenser təcrübələrinə dair əvvəlki ədəbiyyata əsaslanaraq, bu tədqiqat Azərbaycanın nümunəvi hadisə (case study) olaraq çıxış etdiyi postsovet kontekstindən baxışlar təqdim etməklə mövcud elmi bazanı zənginləşdirməyi hədəfləyir. Məqalənin başlanğıcı Azərbaycandakı influenser mədəniyyəti ilə bağlı vəziyyəti təqdim edir. Daha sonra həmin mədəniyyətinin yumşaq güc forması kimi misli görünməmiş səviyyədə necə siyasi əhəmiyyət qazandığını təsvir edərək təhlil və nəticə hissəsinə keçir.
1. Azərbaycanda influenser mədəniyyəti
Müxtəlif audio-vizual alətlər təqdim edən “İnstagram” azərbaycanlı influenserlərin marağını digər sosial media platformalarından daha çox cəlb edir. Bu yaxınlarda aparılmış “Statista” təhlilinə görə, Azərbaycanda influenser marketinqinə çəkilən reklam xərcləri mütəmadi olaraq artmaqdadır (Statista, 2025) və əsasən gündəlik təcrübələrini paylaşan mikro və nano-influenserlərə diqqət yetirilir. Sonuncuları hətta influenserliyə yeni başlayanlar (neofitlər) da adlandırmaq olar; onlar onlayn məkanda daha fəal olduqlarına görə həm marketinq şirkətləri, həm də siyasi maraqlar üçün getdikcə daha dəyərli olurlar. Mikro və nano-influenserlər, bir qayda olaraq, nisbətən kiçik – adətən 500-dən 50 minə qədər izləyici bazasına malik olan influenserlər kimi başa düşülür. Bunun əksinə olaraq, makro və meqa-influenserlər adətən 100 mindən 1 milyon və ya daha çox izləyiciyə qədər olan əhəmiyyətli dərəcədə daha böyük auditoriyalarla əlaqələndirilir (Hudders və başqaları, 2020). Qlobal miqyasda influenserlər “rəqəmsal rəy liderləri”, “internet marketoloqları”, “ictimai xadimlər” və “məzmun yaradıcıları” (Casero-Ripolles, 2020, səh. 171; Kanopy, “İctimai Xadim”; Levin və başqaları, 2025) kimi bir neçə kateqoriya ilə əlaqələndirilir ki, bu da cəlb etdikləri auditoriyanın seçimlərini və həyat tərzini formalaşdırmaqda onların nə dərəcədə güclü bir qüvvə olduğunu ön plana çıxarır. “Meta”nın reklam hesablamalarına əsasən, 2025-ci ilin sonlarında Azərbaycanda 4,25 milyon “İnstagram” istifadəçisi olub (Kemp, 2025).
Müzakirələrin mərkəzində həmçinin, bəzən məhsul haqqında yanlış məlumat vasitəsilə (Johansen, 2022) və ya heç bir ilkin sınaqdan keçirmədən brendi təbliğ etməklə (Borchers & Enke, 2022) kiminsə rəyini formalaşdırmaqda "oyun dəyişdirici" (game changer) olmağın etik ölçüsü dayanır. Bu prosesin qarşısını almaq üçün 2025-ci ildə Azərbaycan hökuməti influenserlərin “reklam”, “sponsorluq” və ya “əməkdaşlıq” kimi sözləri açıqlamadan reklam məqsədi ilə paylaşım etməsinə qadağa qoydu (Hüseynzadə, 2025). Bu qanun, həmçinin “influenser” sözünün qanunvericiliyə rəsmən daxil edilməsini zəruri etdi. Xüsusilə 2022-ci ildə yeni başlayan influenserləri onlayn qeydiyyatdan keçməyə dəvət edən ilk yerli influenser idarəetmə şirkətinin fəaliyyətə başlamasını nəzərə alsaq, bu məqam Azərbaycanın nümunəsində olduqca vacibdir. Proses şirkətlərə ehtiyaclarına uyğun influenserləri tapmağa kömək edir. Veb-sayt Azərbaycandakı influenserlərin sayını “+1251” olaraq açıqlayır (Influencer.az, 2026). Lizelot Huddersin iddia etdiyi kimi, influenser marketinqi öz gücünün böyük hissəsini influenserlərin izləyicilərinin üstünlükləri və gözləntiləri ilə səsləşən məzmun yaratmaq bacarığından alır (Hudders və başqaları, 2020). Bu, belə təcrübələrin qərar qəbul edən şəxslər arasında niyə populyarlıq qazandığını izah etməyə kömək edir. Növbəti fəsildə bu məsələ daha ətraflı nəzərdən keçiriləcək.
2. Azərbaycanda influenser mədəniyyətinin siyasi ölçüləri
Buradakı məqsəd influenserlərin necə davranmalı və ya hansı növ məsələlərə toxunmalı olduqlarını diqtə etmək deyil. Bununla belə, bəzi ölkələrdə influenser fəaliyyəti insan hüquqları və digər mütərəqqi siyasi məsələlərin müzakirəsinə qədər genişlənib. Norveç buna xüsusilə uyğun nümunə təqdim edir. 2022-ci ildə Norveç reklamların, o cümlədən şəxsin bədən quruluşu, ölçüsü və ya dərisinin rəqəmsal olaraq manipulyasiya edildiyi influenser reklamlarının müvafiq qaydada etiketlənməsi tələbini tətbiq etdi (Hoqnes və Qronli, 2024). Bu onu göstərir ki, Norveçdə influenser mədəniyyəti təkcə sosial və insan hüquqları məsələlərində iştirakla əlaqələndirilmir, həm də ictimai nəzarətə və institusional tənzimləməyə tabedir. Danimarka, Finlandiya, İslandiya, Norveç və İsveç kimi Skandinaviya ölkələrindəki influenserlərlə müqayisədə Azərbaycan influenserlərinin hazırladığı məzmun açıq siyasi və hüquq əsaslı müzakirələrdən daha çox kənarda qalır. Sadalanan Skandinaviya ölkələri burada Azərbaycan üçün normativ (tövsiyə edilən) modellər kimi deyil, ziddiyyət təşkil edən demokratik kontekstlər kimi istifadə olunur. Müqayisə, demokratik cəmiyyətlərlə Azərbaycanın avtoritar siyasi konteksti arasındakı əhəmiyyətli fərqlər nəzərə alınaraq, ehtiyatla aparılır.
Skandinaviya kontekstlərində ən uğurlu influenserlər çox vaxt feminizm, LGBTQ+ hüquqları, dayanıqlılıq, heyvan hüquqları və anti-irqçilik kimi mütərəqqi sosial məsələlərlə məşğul olurlar ki, bu tendensiyanı söz azadlığı və siyasi şüurla əlaqədar başa düşmək olar (Arnesson və Reinikainen, 2024). Bu mənada onlar ictimai-siyasi məsələlərlə daha nəzərəçarpacaq şəkildə məşğul olurlar. Bəzən, Fransa nümunəsində (Kayali, 2023) göründüyü kimi, daha açıq siyasi hallar influenserlərin ehtimal edilən etibarlılığını mürəkkəbləşdirə bilər. Belə ki, 2021-ci ildə sosial media influenserləri Prezident Emmanuel Makronun COVID-19 ilə bağlı kommunikasiyasının mənfi qarşılamalarından sonra ictimai imicini yenidən formalaşdırmaq məqsədilə onunla əməkdaşlıq etdilər (Sadoun-Kerber, 2026). Siyasi aktorların özləri də sosial media vasitəsilə auditoriyanı cəlb etmək üçün influenser texnikalarını mənimsəyə bilərlər (Ekman və Vidholm, 2017; Qrandien və Arnesson). Azərbaycanda bu cür açıq siyasi influenser iştirakı formaları demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Lakin hakim elita üzvləri və influenserlər arasında daha incə əməkdaşlıq formalarını müşahidə etmək olar (Bax: Şəkil 1). Bunlara misal olaraq prezidentin qızlarının və yaxın şəxslərinin influenserlərlə bağlı tədbirlərdə iştirak etməsini və ya influenserlərin sosial media səhifələrində görünməsini göstərmək olar (Bax: Baku.ws, 2019; narmin_kazymzade, 2022; @aynurbabakhan, 2025; @aynurbabakhan, 2026; @nurluperfumelab, 2026).
(c) @narmin_kazymzade. (Instagram)
2.1 İncə siyasi mesajlar avtoritar kontekstdə niyə əhəmiyyət kəsb edir
Arnesson və Reinikainenin (2024) qeyd etdiyi kimi, influenserlərin öz şəxsi seçimlərini və gündəlik həyatlarını qeyri-rəsmi və səmimi söhbət tərzində paylaşması onları izləyicilərin gözündə bir növ “böyük bacı” kimi formalaşdıra bilər. Qavranılan bu səmimiyyət, öz növbəsində, etimad hissini paylaşımlarda yer alan digər şəxslərə transfer edə və həmin insanlara olan ictimai dəstəyə təsir göstərə bilər. Bundan əlavə, siyasi məzmunu ehtiva edən “kadr arxası vizuallar” (Grandies & Arnesson, 2024) Qoffmanın (1959) qeyri-rəsmi özünütəqdimatın təəssürat idarəçiliyinin bir hissəsinə çevrildiyi “səhnə arxası” təqdimat konsepsiyası analoji olaraq anlaşıla bilər. Azərbaycan kontekstində influenserlər birbaşa və ya dolayı siyasi mesajlar daşıyan bilbordların qarşısında göründükləri videolar hazırlamaqla bu rolu siyasi aktorların adından öz üzərlərinə götürə bilərlər. Nümunə olaraq, həyat tərzi və komediya influenseri @ulvifatime_ üz qabığında hazırkı prezidentin atası olan sabiq prezidentin böyük bilbordu qarşısında dayandığı bir video paylaşmışdı. Lakin videonun əsl məzmununun daxildəki mövzu ilə heç bir əlaqəsi yox idi (2024). Eynilə, makro həyat tərzi influenseri @shafasfashionhouse komediya üslubunda hazırladığı məzmunu paylaşmışdı, arxa fondakı nəhəng bilbordda “Yaşa, Ali Baş Komandan!..” (2024) başlığı ilə prezident mədh edilirdi. Belə məzmunu xalis səhnəarxası təqdimat kimi başa düşmək olmaz, çünki o, açıq siyasi simvolizmi ehtiva edir. Əksinə, onu səhnəarxası üslubundakı səmimiyyətin siyasi dəstəyi daha kortəbii, şəxsi və emosional baxımdan yaxın (anlaşılan) göstərmək üçün istifadə edildiyi bir hibrid forma kimi təsvir etmək olar. Bu cür dolayı təqdimat mühümdür, çünki xüsusilə “cəmiyyətin ümumi apatiya və qorxu hissi içində yaşadığı” (Abbasov, 2010) bir mühitdə açıq siyasi məzmun auditoriyanın diqqətini eyni səviyyədə cəlb etməyə bilər. Ölkənin getdikcə sərtləşən avtoritar şəraitində gizli siyasi simvolizm ictimai rəyi formalaşdırmaq gücünü hələ də qoruya bilər. Lakin, bəzi hallarda bu cür simvolizm sadəcə gizli deyil, həm də açıq şəkildə siyasi dəstəkverici xarakter daşıyır (Bax: @sabiorudjeva, 2025).
Rəqəmsal müşahidələrimə görə, azərbaycanlı influenserlər özlərini əsasən həyat tərzi, gözəllik və özünə qulluq, səyahət, komediya və münasibət yönümlü influenserlər kimi mövqeləndirirlər. Eyni zamanda, zahirən qeyri-siyasi görünən bu məzmun kateqoriyalarında fəaliyyət göstərən influenserlər, reputasiya və ya siyasi böhran anlarında həm hakim ailəni açıq şəkildə dəstəkləmək, həm də zərərin azaldılmasına (damage control) yönəlmiş daha geniş səylərə töhfə vermək məqsədilə hakimiyyət tərəfindən səfərbər edilə bilərlər. Yaxın keçmişdə baş vermiş bir hadisədə, hazırkı prezidentin gəlininin keçmiş partnyorları və ictimai xadim kimi dəbdəbəli geyim seçimləri ilə bağlı şəkil və videolar yayıldıqdan sonra, əksəriyyəti qadınlardan ibarət 10-dan çox influenser (hamısı makro-influenserlərdir) “İnstagram” çarxlarında (reels) qısa bəyanatlar paylaşdılar. Bu hadisə hakim ailənin ictimaiyyət qarşısındakı imicinə zərbə vurmuşdu. Həmin "reels"lər qadın həmrəyliyi, gəlinin xeyriyyəçilik fəaliyyətinə istinadlar, təhqiramiz ifadələrin qınanması və ya onun üslubuna və moda zövqünə bəslənən şəxsi rəğbət mövzuları çərçivəsində təqdim olunurdu (Toplum TV, 2026). Dəstək videolarında influenserlər “Mən Azərbaycan cəmiyyətində bütün qadınlara həmişə dəstək olmuşam...” (00:16, @Mesi_rekhman); “İndi bir yerdə olmaq vaxtıdır...” (01:06, @AynurBabakhan) kimi cümlələrdən istifadə edərək, bu bəyanatların Azərbaycan qadınları ilə həmrəylik ifadəsi olduğunu qabardırdılar. Bu yolla, onların mesajları birbaşa siyasi dəstəkdən daha çox simpatiya, mənəvi mühakimə və ya fərdi təqdirin ifadəsi kimi görünürdü. Həqiqətən də, bu paylaşımlar prezidentin ailəsinə faktiki dəstək rolunu oynayırdı. Bundan sonra vətəndaş cəmiyyətində yaranan ajiotajın (@tural.farzili, 2026, 29.5 min bəyənmə ilə) arxasında duran əsas səbəb, qadınların məişət zorakılığı zəminində ərləri tərəfindən döyüldüyü, alçaldıldığı və ya öldürüldüyü, Azərbaycan mətbuatında tez-tez işıqlandırılan (France 24, 2021) əvvəlki hallarda influenserlərin nümayiş etdirdiyi susqunluq idi. Onlar qadınlara qarşı zorakılığın bəzən dövlət orqanları tərəfindən həyata keçirilməsinə də xüsusi diqqət çəkdilər. Buna əyani sübut kimi Azərbaycanın qərbində yerləşən Söyüdlü kəndindəki etirazları göstərmək olar; burada sakinlər hökumətin su anbarı tikmək və yaxınlıqdakı qızıl mədəninin tullantılarını əraziyə atmaq planına etiraz edirdilər. Qadınlar bu etirazlarda xüsusilə fəal idilər və nəticədə polis tərəfindən ciddi təzyiqlərlə üzləşdilər. Hadisə təkcə hakimiyyətin kəndi mühasirəyə almasına görə deyil, həm də yaşlı etirazçı qadınlara qarşı kimyəvi qıcıqlandırıcı maddələrdən istifadə edildiyi barədə iddialara görə ictimaiyyətin diqqətini cəlb etdi (Isayev, 2023). Sonda "əsas mühüm nəticə ondan ibarət idi ki, mesajın etibarlılığı çox vaxt onun məzmunundan deyil, auditoriya ilə oxşarlıq sayəsində effektivliyi artan mesaj ötürücüsünün xarakterindən asılıdır” (J.Cull, 2015, səh.9).
Həm nəzəriyyə, həm də təcrübə sübut edir ki, gündəlik həyat kimi təqdim olunan influenser məzmunu vasitəsilə verilən siyasi dəstəyin zahiri xarakteri, hökumətin mövcud siyasi mahiyyəti üçün xüsusən də böhran dövrlərində olduqca əlverişlidir. Bu fəsil növbəti bölmədə diskurs təhlilinə keçməzdən əvvəl məsələnin daha dərindən dərk edilməsinə xidmət etdi.
(c) @shafasfashionhouse; @ulvifatime_ (Instagram)
3. Azərbaycanda influenserlərin imicinin formalaşdırıldığı diskurslar
Bu fəsil Azərbaycan mediasının influenserlərin imicini diskursiv olaraq necə formalaşdırdığını təhlil etmək məqsədi daşıyır. Tədqiqat 2017 və 2025-ci illər arasında Qafqaz.info və Report.az tərəfindən dərc edilmiş 19 xəbər materialına, həmçinin 10 meqa-influenserin şəxsi səhifələrinin məzmununa keyfiyyət media təhlilini (Croucher & Cronn-Mills, 2015. səh. 195-203) tətbiq edir. Həmin xəbər materialları əsasən influenser olmaq və Azərbaycanda influenser mədəniyyətinin artan görünürlüyü ilə bağlı mövzulara diqqət yetirir. İnfluenserlərin öz məzmunlarına gəldikdə isə, bu özünü-təqdimat onların ətrafındakı daha geniş diskursa töhfə verir. Mən seçilmiş media orqanlarında müvafiq xəbər materiallarını müəyyən etmək üçün “influenser” və “sosial media” kimi açar sözləri axtararaq təhlilimə başladım.
Media təhlilimdə mən bir dominant diskurs müəyyən edirəm. Buna görə də, bu diskurs daxilində fərqli baxış bucaqlarını və narrativ modellərini araşdıraraq tapıntılarımı təqdim edirəm.
3.1. Rol modeli kimi influenserlər və gəlirli bir sektor kimi influenser mədəniyyəti
Ümumiyyətlə, influenser olmaq Azərbaycan mediasında dəstəklənir, baxmayaraq ki, bu diskursun karyera axtarışının ilkin mərhələsində olan gənclərə nə dərəcədə təsir etdiyi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Lakin media narrativlərinin influenserləri tez-tez hörmət edilməli və ya təqlid olunmalı şəxslər kimi qələmə verməsi diqqət çəkir. Digər amillərlə yanaşı, onların tez-tez universitetlər kimi müxtəlif təhsil mərkəzlərinə dəvət edilməsi bu prosesin bir hissəsidir. Bu baxımdan, influenserlərin öz uğur hekayələrini gənclərlə bölüşməsi təcrübəsi son vaxtlar daha geniş vüsət alıb (@aynurbabakhan, 2024; @adu_tgt, 2024; @aslanovasyaa, 2024; @adu_tgt, 2025; @shafasfashionhouse, 2025). Belə sessiyalarda influenserlər adətən özlərini sıfırdan uğur qazanmış şəxslər kimi təqdim etdikləri çıxışlar edirlər ki, bu da gənclər arasında oxşar karyera yolunu davam etdirmək üçün potensial rəğbət və həvəs yaradır. İş vakansiyalarında “influenser” bölməsinin peyda olması belə Azərbaycanda influenser sənayesinə artan marağın göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər (Xəzər Xəbər, 2026). Bununla belə, bu cəlbediciliyin mənbəyinin gənclərin səmimi marağından, yoxsa media tərəfindən istehsal olunan “qurulmuş sosial reallıqlardan” qaynaqlandığı birmənalı deyil (Ayolov, 2026, səh. 7). Tədqiqatçı Brin Ostinin (Bryn Austin) qeyd etdiyi kimi, “Bu, insan təbiətidir... Bir mesaj təkrar-təkrar səsləndirildikdə, onu sonradan həqiqət kimi qəbul etmək təbiidir” (Newton, 2024. 20:29).
Eyni tendensiya mediada müxtəlif yollarla yenidən istehsal olunur. Nümunə olaraq, Qafqaz.info “İnfluenser kimdir?” adlı xəbər məqaləsində “influenser” terminini geniş tanınan konsepsiya kimi təqdim edir və onu uşaqların gələcək məşğulluq arzuları ilə əlaqələndirir (Qafqaz.info, 2025, 4761 oxunma. Bax: Şəkil 6). Daha problemlisi odur ki, eyni məqalənin mətnində naməlum müəllif oxucuları influenser olmağa çağıraraq bildirir: “Siz şəxsi hobbilərinizi, təcrübə sahələrinizi, həyat tərzinizi, mətbəxinizi paylaşaraq yubanmadan influenser fəaliyyətinizə başlamalısınız...” Oxşar şəkildə, Report.az öz xəbər məqaləsində layihənin gənclər arasında peşə təhsilinə marağı təşviq etmək və peşə təhsili ilə bağlı mövcud ictimai stereotipləri qırmaq məqsədilə yaradıldığını iddia edir. Lakin örtük şəkli ilə kəskin təzad təşkil edən məqalənin məzmunu “influenser”dən başqa heç bir peşəyə istinad etmir (Səftərov, 2025. Bax: Şəkil 5).
İnfluenser biznesinin qazanclı kimi təqdim edilməsinin yeganə yolu bu deyil. Diskurs, eyni zamanda, sosial mediada fəal şəkildə dəbdəbəli həyat tərzi nümayiş etdirən ənənəvi məşhurlara bənzər olaraq, çoxlu sayda izləyici toplamaq vasitəsilə varlanmaq ehtimalı üzərində mərkəzləşir. Bəzi hallarda influenser olmaq istəyi hətta İlon Mask (Elon Musk) kimi qlobal miqyasda zəngin fiqurlarla əlaqələndirilir və bununla da influenserliyin maliyyə cəhətdən mükafatlandırılan və prestijli bir sahə kimi qavranılması daha da gücləndirilir (Qafqaz.info, 2021; Qafqaz.info, 2023. Bax: Şəkil 4). Təsirə tez düşən yaşda olan gənclərin qərar qəbul edərkən istehlak etdikləri məzmundan, eləcə də mediadakı daha geniş təzyiqlərdən və təqdimatlardan təsirlənməsi təəccüblü deyil (Handayani & Giovanny, 2024, səh. 23-29). Klaudiu Koman (Claudiu Coman) kimi tədqiqatçılar da oxşar fikri bildirərək iddia edirlər ki, “müəyyən peşələrin şişirdilmiş təqdimatları yalançı gözləntilər yarada, məyusluğa və akademik məmnuniyyətin azalmasına səbəb ola bilər” (Coman və b., 2025). Bu məqam xüsusilə Azərbaycan konteksti üçün aktualdır: ölkədə 15-24 yaşlı gənclər arasında işsizlik səviyyəsi digər yaş qruplarına nisbətən iki dəfə yüksəkdir (SSCRA, 2024), bu da əsasən layiqli iş yerlərinin çatışmazlığı və təhsilin qeyri-adekvatlığı ilə bağlıdır (Gurbanova M.İ, 2025). Belə vəziyyəti nəzərə aldıqda, nə rəsmi təhsil, nə də ənənəvi iş yerlərinə çıxış tələb etməyən bir “peşə” ilə məşğul olmağın, hətta hökumət səviyyəsində belə, daha cəlbedici görünməsi heç də təəccüblü deyil. Bu xəbər materiallarında xüsusilə maraqlı olan odur ki, onlar həmçinin bu sektorun çiçəklənməsi üçün, o cümlədən layihələrin sponsorluğu və qlobal görüşlərdə iştirak daxil olmaqla, əsasən Gilan Holdinq (Fövqəladə Hallar Naziri Kəmaləddin Heydərovun şirkəti), eləcə də hökumətin özü tərəfindən maliyyə dəstəyinin mövcudluğunu aşkar edir. Məsələn, “A-Zone” influenser agentliyinin direktoru Aliyə Cəlil öz müsahibəsində bildirir: “Dövlətin dəstəyi ilə mən influenserlərlə birlikdə İngiltərədə keçirilən Digital Marketing World Forum Global tədbirində iştirak etdim” (Qafqaz.info, 2024).
Ümumiyyətlə, son vaxtlar mediada influenser mövzusunun işıqlandırılmasında, xüsusən də influenser marketinqinin mahiyyətini və funksiyasını izah etməyə çalışan xəbərlərdə yüksələn tendensiya müşahidə olunmaqdadır (Əliyeva, 2017; Report.az, 2018a; Report.az, 2018b; Qafqaz.info, 2024a; Qafqaz.info, 2024b; Qafqaz.info, 2025a; Qafqaz.info, 2025b). Təbii ki, bu, siyasi kontekstdə belə təcrübələrin nə üçün zərurətə çevrildiyi sualını doğurur; bu məsələ isə növbəti fəsildə araşdırılacaqdır.
3.2. Azərbaycanın hazırkı siyasi sistemində influenser mədəniyyətinin diqqəti yayındırma funksiyası
Qlobal miqyasda influenserlər siyasi qarşıdurma riskini minimuma endirmək üçün ümumilikdə siyasi iştirakçılıqdan, xüsusən də rəsmi siyasətdən uzaq durmağa meyllidirlər (Borchers, 2024, s. 55). Bu tendensiya Azərbaycan kontekstində də müşahidə olunur. Lakin influenserlər ictimaiyyət tərəfindən daha geniş miqyasda tanındıqca, məhz “təsir” anlayışının özü onların inandırma gücündən bəhrələnməyə çalışan siyasət qurucularını cəlb edə bilər. Eyni zamanda, influenserlər özləri də tam fərqinə varmadan siyasiləşə bilərlər. Görünür ki, Azərbaycan hökuməti bir çox insanın influenserlərin fikirlərini olduğu kimi qəbul etdiyini anlayır. Bundan əlavə, ənənəvi mediadan fərqli olaraq, influenser platformaları nisbətən homojen auditoriyaya malik olur ki, bu da onları hədəflənmiş mesajlara qarşı daha açıq edir (Kerber, 2025). Azərbaycanda auditoriyanın seçimləri baxımından ənənəvi yayım getdikcə öz yerini striminq platformalarına verir (Statista, 2025). Media istehlakındakı bu, daha genişmiqyaslı yerdəyişmə fonunda siyasi fiqurlar da influenserlərin səhifələrində daha tez-tez görünməyə başlayıblar. Dördüncü Şuşa Qlobal Media Forumu bunun ən yeni nümunəsidir. Forum zamanı Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev bir influenserin səhifəsi (@asolia, 2026) vasitəsilə yeni qanunu şərh etmiş və vətəndaşların öz narazılıqlarını sosial mediada dilə gətirmələrindən narahatlığını ifadə etmişdi (Toplum TV, 2026). Bu gedişat hökumətyönümlü bir jurnalistin televiziya auditoriyasının azalması ilə bağlı səsləndirdiyi narahatlıqlarla üst-üstə düşür (REAL TV, 2026). Eyni zamanda, xeyli sayda influenser foruma qatılmış və tədbirdən sonra siyasi xadimlərə bir çox jurnalistlə müqayisədə daha geniş çıxış imkanı əldə etmiş kimi görünürdü.
Avtoritar siyasi mühitdə, həyat tərzi influenseri kimi populyarlıq qazanmaq məhz ona görə daha asan ola bilər ki, imtiyazlı və zəngin həyat tərzləri həm əlçatmaz və arzuolunan görünür, həm də eyni zamanda sosial media vasitəsilə səmimi və əlçatan bir hiss bağışlayır. Qiymət artımının səbəb olduğu ağırlaşan maliyyə şərtləri fonunda bu məqam xüsusilə əhəmiyyət kəsb edir (Eslamdoust, 2024). Raymond Uilyams (Raymond Williams) “hisslər strukturu” (the structure of feeling) konsepsiyası vasitəsilə mədəni mətnlərdə sosial problemlərin tarixən qeyri-real və ya “sehrli” yollarla necə həll edilməsinə diqqət çəkir (Storey, 2018). Məsələn, romanlar bədbəxt evlilikləri həyat yoldaşının qəfil ölümü və ya dəli olması ilə həll edə, yaxud da xaricdən gözlənilməz sərvətlə qayıdan kasıb adamları təsvir edə bilər. Bənzər şəkildə, müasir avtoritar kontekstlərdə, gənclər onları avtoritar siyasi idarəetmənin yaratdığı çoxsaylı problemlərdən yayındıran əyləncə formalarına cəlb edilə bilərlər. Teodor V. Adornonun Amerika sitkomlarına dair təhlili burada xüsusilə aktualdır: o, gənc bir müəllimin çox az maaş alması və direktoru tərəfindən dəfələrlə cərimələnməsi səbəbindən həyatda qalmaq uğrunda mübarizəsinin ciddi sosial problem kimi deyil, əksinə, yumoristik vəziyyətə necə çevrildiyini göstərir.
Əgər siz də onun kimi zarafatcıl, xoşxasiyyət, hazırcavab və cazibədarsınızsa, o zaman aclıq həddində maaş almağınız barədə narahat olmayın… Başqa sözlə, bu ssenari alçaldıcı şərtləri obyektiv şəkildə gülməli təqdim edərək və hətta özünün adekvat olmayan vəziyyətini, görünür, heç bir inciklik hiss etmədən əyləncə obyekti kimi yaşayan bir insanın tablosunu yaradaraq, bu cür şərtlərə uyğunlaşmanı təşviq etməyin olduqca məharətli bir üsuludur (Storey, 2018. s.62-63).
Adornonun tənqidi populyar mədəniyyətin bir hissəsi kimi kino sənayesinə yönəlsə də, bu gün Azərbaycandakı influenser mədəniyyətində də oxşar tendensiyanı müşahidə etmək mümkündür. Məsələn, meqa-influenser Arifə Məmmədova (@baylarsoylar) 1,2 milyon izləyicisinin rəğbətini necə qazandığını izah edərkən belə qeyd edir: “Məzmunumuzda ən çox diqqət çəkən mövzular əsasən pulla bağlı məsələlər, məsələn, qadınların kişilərdən maddi dəstək istəməsi idi. İnsanların həssas nöqtələrinə toxunmaqla...” (Husein, 2025, 09:56-10:16). Buna bənzər şəkildə, səhifəsi əsasən yumoristik videolardan ibarət olan və 45,7 min izləyicisi olan digər bir influenser - @ulvifatime_ bu yaxınlarda maddi çətinliklər və borc səbəbindən yayda səyahət edə bilməmək probleminə toxunaraq, məsələni səhnələşdirilmiş və yumoristik şəkildə təqdim etmişdir. Makro və meqa-influenserlər tez-tez müntəzəm səyahətlər və cəlbedici həyat tərzləri ilə əlaqələndirildiyi üçün, bu cür məzmunun istifadəçilərin emosional həssaslıqlarına toxunaraq bəyənmə toplamağa yönəldiyi görünür (Instagram, 2026). Bu cür məzmunun geniş cəlbediciliyi istifadəçilərin diqqəti məhz öhdəsindən gələ bilmədikləri problemlərdən yayındırmağa nə dərəcədə meylli olduqlarını nümayiş etdirir. Bununla belə, bu dinamika Adornonun “manipulyasiya dairəsi” (circle of manipulation) adlandırdığı prosesi daha da gücləndirə və beləliklə, hökumətin möhkəmlənməsinə dolayısı ilə töhfə verə bilər (Storey, 2018). "Uoll Stritin İşçilərə Qarşı Müharibəsi" kitabının müəllifi Les Leopold belə bir sual qoyur: "Niyə insanlar avtoritarizmə meyl etməlidirlər?" O iddia edir ki, insanlar mütləq şəkildə "avtoritar liderlərə doğru meyl etmirlər", əksinə, "siyasi sistemdən uzaqlaşırlar" və bununla da "avtoritarlar üçün meydan açırlar" (Wayne, 2025, 25:37–26:13).
Nəticə
Son illərdə Azərbaycanda influenser marketinqi əhəmiyyətli dərəcədə populyarlıq qazanıb. Meydana gəldiyi vaxtdan etibarən, o, müəyyən aktorlar üçün ictimai diskursu formalaşdırmaq istiqamətində yeni imkanlar yaradıb. Bu, onlayn ifadə məkanını genişləndirə bilsə də, avtoritar siyasi mühitdə siyasi kommunikasiyanın əsas vasitəçisi qismində ənənəvi yerli medianı əvəz etmək riskini də daşıyır. Beləliklə, influenserlər konvensional (ənənəvi) media vasitələrinin tədricən boşaltdığı kommunikativ məkanı doldurmaq baxımından getdikcə daha vacib bir alət kimi çıxış edə bilərlər. İnfluenser mədəniyyəti ətrafındakı media diskurslarına gəldikdə, mən müəyyən etdim ki, bu bazar tez-tez marketinq agentliklərinin istehsal etdiyi reklam yönümlü narrativlər, eləcə də qlobal məşhurların lüks həyat tərzləri ilə aparılan müqayisələr vasitəsilə ideallaşdırılır. Ümumilikdə, bu tapıntılar göstərir ki, influenser mədəniyyəti iki populyar Azərbaycan media orqanında gəncləri bu sahəni təqlid etməyə təşviq edəcək bir şəkildə “peşə” olaraq təqdim olunur. Eyni zamanda, görünən odur ki, bu mədəniyyət çox vaxt daha az nəzərəçarpan yollarla və tədricən siyasətə də nüfuz edir. Bu tədqiqat influenserləri sadəcə olaraq gündəlik həyat fəaliyyətlərinin marketinqində iştirak edən aktorlar kimi qəbul etmək əvəzinə (Abidin, 2016; Khamis et al., 2017), influenser mədəniyyətinin sosial həyatın genişlənən bir sferasına çevrildiyini və tədricən siyasi həyata da daxil olduğunu irəli sürür. Bu mənada, o, “şahid propaqandası (testimonial propaganda) texnikası”ndan istifadə vasitəsilə yumşaq gücün bir forması kimi fəaliyyət göstərə bilər (Cull, 2015, s. 6). Bu termin Soyuq Müharibə kontekstində yaranmasına baxmayaraq, onu məşhur və ya etibarlı şəxslərin müəyyən ideyaları, həyat tərzlərini və ya siyasi mesajları dəstəkləmək üçün istifadə edildiyi müasir influenser mədəniyyətinə də səmərəli şəkildə tətbiq etmək mümkündür.
Tanınmış ictimai xadimlərin görünürlüyünün açıq və ya gizli siyasi məqsədlərə yönləndirilməsinin artıq tanış bir təcrübə olduğu postsovet kontekstində bu, xüsusilə aktualdır. Azərbaycan nümunəsində isə tapıntılar göstərir ki, hökumət influenser mədəniyyətindən öz ictimai imicini yenidən formalaşdırmaq, idarə etmək və ya möhkəmləndirmək istiqamətindəki daha geniş səylərinin bir hissəsi kimi istifadə edə bilər.
Qeyd: Oxuduğunuz yazı orijinal olaraq ingilis dilində yazılıb. Yalnız tərcümə zamanı süni zəka alətlərindən istifadə olunmuşdur.
İstinadlar:
Abbasov, S. (2010). Civil society in Azerbaijan: Under Fire but still resisting. Caucasus Analytical Digest.
Abedah, M. (2025). Influence of branding on increasing speed and limits of shopping dynamics in Azerbaijan. Türkiye Mesleki ve Sosyal Bilimler Dergisi.
Abidin, C. (2016). Please subscribe!: influencers, social media, and the commodification of everyday life. The University of Western Australia. Doctoral Thesis. 10.26182/5ddc899d698cb
Arnesson, J and Reinikainen H. (2024). Influencer Politics at the Intersection of Personal, Political, and Promotional. De Gruyter.
Ayolov, P. (2026). The tragedy of narrative. SAMIZDAT.
Baccarella, C., Wagner, T., Kietzmann J., McCarthy, I. (2018). Social media? It's
Baku.ws. (2019, Nov. 01). Leyla Əliyeva bloqer Hüseyn Həsənovla görüşüb – FOTO.https://baku.ws/politics/leyla-eliyeva-bloqer-huseyn-hesenovla-gorushub-foto
BİZ KİMİK? (Who we are?) (2026). Influencer.az.
Borchers, N. and Enke, N. (2022). “I've never seen a client say: ‘Tell the influencer not to label this as sponsored’”: An exploration into influencer industry ethics. Public Relations Review, 48(5), Article 102235. https://doi.org/10.1016/j.pubrev.2022.102235
Casero-Ripolles, A. (2020). Introduction. Political influencers in the digital public sphere. Communication & Society.
Coman, C., Dalban, C., Pitea, I., Iordache, M., and Bucs, A. (2025). Influence of Mass Media on Career Choices of Final-Year High School Students in Brașov County, Romania. Journal Media. https://doi.org/10.3390/journalmedia6030126
Corso, B. (2019). Public Figure. Kanopy.
Ekman, M. and Widholm, A. (2017). Politicians as Media Producers: Current trajectories in the relation between journalists and politicians in the age of social media. Routledge.
Eslamdoust, A. (2024, Feb. 02). Everything You Need to Know About Poverty in Azerbaijan. The Borgen Project. https://borgenproject.org/poverty-in-azerbaijan/
Əliyeva, A. (2017, Sep.30). Azərbaycanda "Influencer" Akademiyası yaradılacaq. (2017). https://report.az/biznes-xeberleri/azerbaycanda-influencer-akademiyasi-yaradilacaq
FeedSpot (2026). Top 40 Azerbaijan Influencers in 2026
https://influencers.feedspot.com/azerbaijan_instagram_influencers/
France 24. (2021). Azerbaijan activists sound alarm over wave of killings of women.
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Anchor Books.
Gong, Z., Guo, Y., Tan.J. (2025) Social media use and academic performance among college students: the chain mediating roles of social anxiety and fear of missing out and the moderating effect of teacher-student relationship. Frontiers in Psychology. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1649890
Grandien, C. and Arnesson, J. (2024). Behind-the-scenes of the parliament: Influencer genres and political authenticity on Swedish politicians’ YouTube channels. Convergence. https://doi.org/10.1177/13548565241260486
Gurbanova, M. I. (2025). Labor Market and Youth Employment: Statistical Analysis and International Comparison for Azerbaijan. Journal of recycling economy & sustainability policy 14-24. 0000-0002-4761-8452
H. Parmele. (2022). Personalization of politicians on Instagram: what Generation Z wants to see in political posts. Taylor & Francis.
Handayani, P., & Giovanny, E. C. (2024). An overview of career decision-making among high school students at PSAA Putra Utama two and three in Jakarta Province Atlantis Press.
Hasanova, G. and Magalashvili, T. (2025). Digital engagement through Instagram- enhancing Azerbaijan’s tourism appeal. PAHTEI.
Hogsnes, M and Grønli, T. (2024). Body and beauty pressures in the Norwegian influencer industry. Influencer Politics.
Hudders, L. And De Jansa, S & De Veirman, M. (2020, Oct. 28). The commercialization of social media stars: a literature review and conceptual framework on the strategic use of social media influencers. Taylor & Francis.
https://doi.org/10.1080/02650487.2020.1836925
Husein, S. (2025, Aug.). Xalası oğlu ilə ailə quran influencer Arifə Məmmədovanın sevgi hekayəsi. https://www.youtube.com/watch?v=kmhZ5qBl-OA&t=3120s
Hüseynzadə, C. (2025, May 23). "Influencer"in reklam xidmətləri haqqında qanun təsdiqlənib. Fintech.az. https://fin.tech.az/az/posts/quot-influencer-quot-in-reklam-xidmetleri-haqqinda-qanun-tesdiqlenib-4988
Xəzər Xəbər. (2026, June 24). İş elanlarında “ınfluencer” və blogerlərə tələbat artır. https://youtu.be/nPlcYdvLnyA
Influencers as a Rhetorical Strategy. De Gruyter. https://doi.org/10.1007/s10503-026-09689-0
@adu_tgt (ADU-Azerbaijan University of Languages) (2024, Oct.19). Instagram page. https://www.instagram.com/reel/DBUBOAwN51Z/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@adu_tgt. ( 2025, Oct.06). Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DPegYfcjApw/?utm_source=ig_web_button_share_shet
Instagram page. @nurluperfumelab. (2026).
https://www.instagram.com/reel/DV0oGTPjXn4/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
İsayev, H. (2023, Jul. 06). Azerbaijani village still under lockdown after protest, arrests continue. Eurasianet. https://eurasianet.org/azerbaijani-village-still-under-lockdown-after-protest-arrests-continue
J. Cull, N. (2015, July). Counter Propaganda: Cases from US Public Diplomacy and beyond. The Legatum Institute. www.li.com/programmes/beyond-propaganda
Johansen, F. M. (2022, Oct. 12). Dear, powerful influencer – be aware of your responsibility. https://www.vg.no/nyheter/i/jla4l0/kjaere-mektige-influenser-vaer-ditt-ansvar-bevisst
Kemp, S. (2025, Nov. 08). Digital 2026: Azerbaijan.
https://datareportal.com/reports/digital-2026-azerbaijan
Khamis, S., Ang, L., Welling, R. (2017). Self-branding, 'micro-celebrity' and the rise of Social Media Influencers. Celebrity Studies, 8(2), 191-208.
https://doi.org/10.1080/19392397.2016.1218292
Qafqaz.info. (2018, Oct. 31). “Gilan Holding” dən daha bir layihəyə dəstək. https://qafqazinfo.az/news/detail/gilan-holding-den-daha-bir-layiheye-destek-234170
Qafqaz.info. (2021, Dec.10). İlon Mask işdən çıxıb “influencer” olacaq? https://qafqazinfo.az/news/detail/ilon-mask-isden-cixib-influencer-olacaq-346047
Qafqaz.info. (2023, Aug.15). Bir paylaşıma görə milyonlar qazanırlar. https://qafqazinfo.az/news/detail/bir-paylasima-gore-milyonlar-qazanirlar-409388
Qafqaz.info. (2024, May 08). “A-Zone” agentliyi influenser marketinqin incəliklərini açıqladı. https://qafqazinfo.az/news/detail/a-zone-agentliyi-influenser-marketinqin-inceliklerini-aciqladi-435324
Qafqaz.info. (2025, Ap.23). İnfluenser və brend əməkdaşlığı necə yaranır?. https://qafqazinfo.az/news/detail/influenser-ve-brend-emekdasligi-nece-yaranir-468439
Qafqaz.info. (2025, Jan. 21). İnfluenser kimdir və kimlər influenser ola bilər? https://qafqazinfo.az/news/detail/influenser-kimdir-ve-kimler-influenser-ola-biler-459510
Qafqaz.info. (2025, March 19). İnfluencer.az nədir?
https://qafqazinfo.az/news/detail/influenceraz-nedir-465240
Levin, T., Tiggemann, M., Harriger, J., Fardouly, J. (2025, Dec.). The influencer effect: Current findings and future directions for research on social media influencers and body image. Elsevier. 10.1016/j.bodyim.2025.102000
Lewis, R. (2019). “This Is What the News Won’t Show You”: YouTube Creators and the Reactionary Politics of Micro-celebrity. Television & New Media. https://doi.org/10.1177/1527476419879919
Marwick, A. (2013). STATUS UPDATE: celebrity, publicity, and branding in the social media age. Yale University Press.
Newton, D. (2024). Generation Flex. ( Documentary film). Kanopy.
Pearce, K. E. (2015). Counting to Nowhere: Social Media Adoption and Use as an Opportunity for Public Scholarship and Engagement. Social Media + Society. https://doi.org/10.1177/2056305115578672
@aslanovasyaa. (2024, Sep.22). Bu gün, ADU Tələbə Gənclər Təşkilatı ilə görüşümüz baş tutdu,...Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DAN-vCeN9ll/?igsh=MWIzdXV0N3phaGRlYw==
@aynurbabakhan. (2024, March 14). Bu gün gənclərlə çox maraqlı görüşümüz baş tutdu,....Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/C4fd40zt8Q2/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@aynurbabakhan. (2025, Feb.25). Məryəmin çıxışını paylaşmamışdım sizinlə❤️😇. Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/p/DGfYURyt_cy/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@asolia. (2026). Bir sıra ölkələr artıq bu sahədə qanun qəbul edib... Personal Instagram page. https://www.instagram.com/reel/Da0nqixKt2Z/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=NTc4MTIwNjQ2YQ==
@shafasfashionhouse. (2025, Oct.24). Hər şey bir az inamla, bir az səbrlə... Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DQM3UsagmlM/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@turalfarzili. (2026, May. 13). Bu tip oliqarxiya kölələrini, iki ayaqlı reklam lövhələrini... Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reels/DU8fh-9gkpu/
@ulvifatime_ (2024, May 29). Kim beledi? Tag edin😂😂😂. Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/C7jx9p_NAYD/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
Influencer- @aynurbabakhan. (2026). @bakufashionweek.az Day 1.Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DXzzoQ9oyH8/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@narmin_kazymzade. “Kəlbəcər”. Personal instagram page. (2022, June 01).
https://www.instagram.com/reel/CeRC97DDskb/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@sabiorudjeva (2025, Aug. 08). Related to president “So Proud❤️🇦🇿 @presidentaz”. Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DNG3_m1gHZR/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
@ulvifatime_ (2026, June 29). Siz hara seyahet edeceksiz bu yay? 😂. Personal Instagram page.
https://www.instagram.com/reel/DaLPPhiiSp/?utm_source=ig_web_button_share_sheet
REALTV. "Televiziyanın birləşdirmək xüsusiyyəti var". (2026, Jan 26). https://www.facebook.com/share/v/18w8uGrrpQ/
Report.az. (2018, Aug.28). “Azərbaycan Beynəlxalq Bankı” və "ASAN kadr" karyera mərkəzi birgə layihəyə başlayıb. https://report.az/maliyye-xeberleri/azerbaycan-beynelxalq-banki-ve-asan-kadr-karyera-merkezi-birge-layiheye-baslayib
Sadoun-Kerber, K. (2026). When Emmanuel Macron Goes Social: Using Social Media
serious! Understanding the dark side of social media.
https://doi.org/10.1016/j.emj.2018.07.002
Səftərov, T. (2025, Feb. 27). Peşə təhsili ilə bağlı layihənin icrasına başlanılıb. Report.az. https://report.az/elm-ve-tehsil-xeberleri/pese-tehsili-ile-bagli-layihenin-icrasina-baslanilib
SSCRA. (2024). The youth of Azerbaijan.
https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ay/
Statista. (2025, Dec). TV & Video – Azerbaijan.
https://www.statista.com/outlook/amo/media/tv-video/azerbaijan/#revenue
Statista (2025, Aug.). Influencer Advertising – Azerbaijan. https://www.statista.com/outlook/amo/advertising/influencer-advertising/azerbaijan#ad-spending
Statista (2026). Social media - statistics & facts.
https://www.statista.com/topics/1164/social-networks/#topicOverview
Storey, J (2018). Cultural Theory and Popular Culture. Pearson.
Toplum TV. (2026). İnflunserlərin Alyona Əliyeva kampaniyası: Dəstək yoxsa “tapşırıq”?. https://youtu.be/kSoqFw7TPiY?si=pqiMtjnz6WK24vJO
Toplum TV. (2026). Hikmət Hacıyev: "TikTok"a çıxıb hər şeydən şikayət etməyin".
https://youtube.com/shorts/seSidp3kQ7U?si=9_tM0ugHvg535yMA
Wayne, M. (2025). How to Save Democracy. Documentary film. Kanopy.
