(Yazı KHAR Center-in "Post-sovet avtoritarizmi araşdırmaları" seriyası çərçivəsində hazırlanıb)
✍️ Müəllif:
Tinatin İnauri gürcü politoloq, Mərkəzi Avropa Universitetinin Müqayisəli siyasət ixtisası üzrə doktorantıdır (PhD). O, Mərkəzi Avropa Universitetində və Leyden Universitetində magistr təhsili alıb. Elmi tədqiqatları avtokratikləşmə proseslərini, illiberal siyasəti və siyasi institutları əhatə edir.
Giriş
Dünya demokratik geriləmənin qlobal dalğasına – həmçinin avtokratikləşmənin üçüncü dalğası kimi də adlandırılan (Lührmann və Lindberg 2019) – şahidlik etdiyi bir vaxtda politoloqlar yeni konseptual çərçivələr işləyib hazırlamaq və liberal demokratik norma və qaydaları sarsıdan disfunksional institusional fəaliyyəti təhlil etmək yolu ilə bu fenomeni əks etdirməyə çalışırlar. Lakin elmi maraq əsasən institutlara yönəlmiş olaraq qalır və diskursu nadir hallarda rejim dəyişikliyi təhlilinin mərkəzinə qoyur. Bundan əlavə, mövcud demokratiya göstəriciləri formal institutları önə çıxarıb siyasi ritorikanın rejim keçidindəki rolunu nəzərdən qaçırmaqla bu boşluğu daha da dərinləşdirir (Dawson 2018; Omelicheva 2016; Schmidt 2008).
Bu fonda, avtokratikləşmənin tədqiqində diskursun roluna artan elmi maraq siyasi aktorların necə ünsiyyət qurduğunun və nəyi çatdırdığının daha yaxından araşdırılmasına təkan vermişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, ictimai diskurs konsolidasiya olunmuş demokratiyalarda və avtokratiyalarda fərqli şəkildə işləyir. Demokratiyalarda siyasi kommunikasiya, bir qayda olaraq, daha plüralistdir və daha geniş müzakirəyə imkan verir, avtokratiyalarda isə o, daha çox nəzarət altında olur və konkret siyasi məqsədlər üçün istifadə edilir. Bundan başqa, avtoritar liderlər legitim idarəetmənin nədən ibarət olduğunu yenidən müəyyənləşdirmək və demokratik normaları tədricən aşındırmaq üçün diskursdan istifadə edirlər. Buna görə də diskursiv praktikalar siyasi reallığı sadəcə əks etdirmir, həm də onu fəal şəkildə yaradır (Finlayson və Martin 2008; Martin 2014; Schedler 2023; Van Dijk 2006; Wodak 2015).
Artan sayda tədqiqatlar iddia edir ki, illiberal ritorikaya doğru əhəmiyyətli dəyişikliklər tədrici rejim transformasiyalarının erkən göstəriciləri ola bilər (Drinóczi 2022; Maerz və Schneider 2021; Omelicheva 2016). Bir neçə ölkənin siyasi liderlərinin çıxışlarına əsaslanaraq və onları [il]liberallıq şkalası üzrə yerləşdirərək Maerz və Schneider göstərirlər ki, iki diskursiv ölçü – muxtariyyətin pozulması və hesabatlılığın sabotaj edilməsi – demokratik tənəzzül hallarında daim mövcuddur. Onların fikrincə, ictimai ritorika “(tezliklə) baş verəcək dəyişikliyin xəbərçisi” rolunu oynayır (Maerz və Schneider 2020, 537). Müvafiq olaraq, onlar iddia edirlər ki, siyasi ritorikanın mahiyyətini, o cümlədən onun [il]liberal və ya avtoritar olub-olmadığını araşdırmaq və siyasi rejimlərin tədqiqində diskurs təhlilinə daha çox diqqət yetirmək vacibdir.
Elmi səylər artıq çoxlu mənalı nəzəri nəticələr ortaya qoymuşdur, lakin tədqiqatların əksəriyyəti kəmiyyət xarakterli olaraq qalır. Yalnız rəqəmlərə və məlumatlara əsaslanan tədqiqatlar, xüsusən yeni yaranan avtokratiyalara tətbiq edildikdə, kontekstə xas suallar doğura bilər. Bu nəzəri və empirik boşluğu doldurmaq üçün keyfiyyət təhlilinin cəlb edilməsi vacibdir – ilk növbədə siyasi ritorikaya hopmuş mənaları və niyyətləri üzə çıxarmaq, həm də institusional dəyişiklikdən əvvəl baş verə biləcək ideya dəyişikliklərinin təkamülünü izləmək üçün.
Bu tədqiqat Gürcüstanın və onun hazırkı hakim partiya – “Gürcü Arzusu – Demokratik Gürcüstan” (GD) – idarəçiliyi altında avtoritar trayektoriyasının tək nümunə (single case) tədqiqini təqdim edir. 2024-cü ilin oktyabrında keçirilmiş parlament seçkilərində ardıcıl dördüncü qələbəsi ilə “Gürcü Arzusu” 1991-ci ildən bəri müstəqil Gürcüstan tarixində ən uzun müddət hakimiyyətdə olan partiyaya çevrildi. Fasiləsiz hakimiyyət dövrləri GD-yə hakimiyyəti tədricən konsolidasiya etməyə, demokratik nəzarəti məhdudlaşdırmağa və ritorikasını liberal demokratiyanı və Qərb dəyərlərini müdafiə etməkdən getdikcə daha illiberal narrativləri mənimsəməyə doğru dəyişməyə imkan vermişdir. Sürətli və gözlənilməz rejim dəyişikliklərindən fərqli olaraq, GD-nin idarəçiliyi yavaş avtokratikləşmə kimi təsvir edilə bilən prosesi nümayiş etdirir. Biz bu termindən demokratik geriləmənin qanunlarda, media nəzarətində və institusional ələ keçirmədə tədrici dəyişikliklər vasitəsilə baş verdiyi – ən başlıcası isə, bütün bunların seçki legitimliyi pərdəsi altında həyata keçirildiyi – vəziyyətləri təsvir etmək üçün istifadə edirik. Diqqətəlayiqdir ki, “Demokratiya Növləri” (V-Dem) institutunun 2025-ci il hesabatında əvvəllər seçki demokratiyası kimi təsnif edilmiş Gürcüstan seçki avtokratiyası kimi təsnif olunmuşdur (Nord et al. 2025).
Buna görə də bu tədqiqat belə bir sual qoyur: İlliberal siyasi diskurs ölçülə bilən institusional tənəzzüldən əvvəl gəlirmi, yoxsa sadəcə onu izləyirmi? Xüsusilə, məqalə “Gürcü Arzusu” partiyasının siyasi diskursundakı dəyişikliklərin Gürcüstanın demokratik institutlarının ölçülə bilən tənəzzülündən əvvəl baş verib-vermədiyini araşdırır. Tədqiqat formal səbəb-nəticə fərziyyəsini sınaqdan keçirmir. Əksinə, o iddia edir ki, diskurs təhlilinin rejim tiplərinin və onların keçidinin tədqiqinə daxil edilməsi tamamlayıcı və daha incə analitik alət dəsti təmin edə bilər.
Arqument tədqiqatın yaranmasına səbəb olmuş ilkin müşahidəyə əsaslanır – yəni GD-nin aparıcı simalarının siyasi ritorikası partiyanın liberal demokratik praktikalara və normalara hücumundan əvvəl nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməyə başlamışdı. Bu tədqiqat GD idarəçiliyinin müxtəlif mərhələləri boyunca siyasi diskursun sistemli təhlili vasitəsilə bu dəyişən narrativlərin təkamülünü rejim dəyişiklikləri ilə əlaqədə izləyir. O, həmçinin partiyanın təsisçisi Bidzina İvanişvilinin, keçmiş Baş nazir İrakli Qaribaşvilinin və hazırkı Baş nazir İrakli Kobaxidzenin GD-nin 2012-ci ildə yaradılmasından 2024-cü ilə qədərki çıxışlarını və bəyanatlarını təhlil edərək illiberal ritorik praktikaların zaman keçdikcə eyni qalıb-qalmadığını və ya intensivliyinin artıb-artmadığını müəyyən edir.
Bu metodun əhəmiyyəti ondadır ki, siyasi diskurs demokratik tənəzzül barədə institusional göstəricilərdən daha erkən siqnallar verə bilər. İnstitutların pisləşdiyi ölçülə bilməzdən əvvəl ritorikada baş verən dəyişiklik avtoritar konsolidasiya üçün erkən xəbərdarlıq mexanizmi rolunu oynaya bilər.
Avtokratikləşmə, illiberalizm və siyasi diskurs
Son iki onillikdə artan tədqiqatlar müxtəlif siyasi kontekstlərdə demokratik norma və institutların aşınmasını sənədləşdirmişdir. Çevriliş və ya inqilablar vasitəsilə qəfildən çökmək əvəzinə, bir çox demokratiyalar daha yavaş və daha tədrici tənəzzül prosesi yaşamışdır (Schedler 2024; Levitsky və Ziblatt 2018; Diamond 2021; Guriev və Treisman 2022; Lührmann və Lindberg 2019). Bundan əlavə, avtoritarizm artıq qeyri-demokratik olan ölkələrdə belə güclənə bilər – “ən pis olan daha da pisləşir” (Walker 2016, 52) – bu da belə rejimlərdə demokratik pisləşmənin konsolidasiya olunmuş demokratiyalardakı qədər diqqətə layiq olduğunu vurğulayır (Cassani və Tomini 2020; Walker 2016).
Ən böyük elmi və siyasi qeyri-müəyyənlik ondadır ki, bugünkü demokratik təxribat agentləri çox vaxt hakimiyyəti qanuni yollarla əldə edir, sonra isə demokratik institutların formal arxitekturasını qoruyub saxlamaqla demokratik normaları tədricən – lakin dərindən – aşındırırlar. Demokratiyanı birbaşa dağıtmaq əvəzinə, onlar onu içəridən boşaldırlar. Bundan əlavə, bu dəyişiklikləri əsaslandırmaq üçün hakimiyyətdə olanlar tez-tez xalqın icazəsi ilə hərəkət etdiklərini iddia edirlər (Diamond 2021; Haggard və Kaufman 2021; Kneuer 2021; Schedler 2013).
Bu proses Gürcüstan nümunəsində mühüm konseptual sual doğurur. Gürcüstan heç vaxt liberal demokratiya statusuna nail olmamışdır. O, uzun müddət seçki demokratiyası kimi təsnif edilmişdi, lakin V-Dem-in ən son hesabatında Gürcüstan yenidən seçki avtokratiyası kimi təsnif olunmuşdur (Nord et al. 2025). Buna görə də konsolidasiya olunmuş liberal demokratiyadan geriləməni nəzərdə tutan terminlər ölkənin trayektoriyasını əks etdirmək üçün həmişə kifayət etmir.
Belə hallar üçün alimlər avtokratikləşməni ən uyğun termin hesab edirlər (Cassani və Tomini 2020; Tomini 2024; Wilson et al. 2024). Bu müəlliflər iddia edirlər ki, liberal demokratiyaya doğru istənilən hərəkət demokratikləşmə, qapalı avtokratiyaya doğru istənilən hərəkət isə avtokratikləşmə deməkdir (Wilson et al. 2024, 544). Bundan əlavə, avtokratikləşmə – demokratikləşmə kimi – diskret hadisə deyil, prosesdir (Sato et al. 2022; Wunsch və Blanchard 2023). Bugünkü demokratiyanı aşındıranların istifadə etdiyi taktikaları nəzərə alaraq, demokratik tənəzzülün son nöqtəsinə deyil, onun proses xarakterinə diqqət yetirmək analitik baxımdan daha faydalı olur.
Avtokratikləşmə adətən bir sıra tanınan və çox vaxt tədrici mexanizmlər vasitəsilə baş verir. Bunlara seçki qanunvericiliyi ilə manipulyasiya, məhkəmə müstəqilliyinin məhdudlaşdırılması, icra hakimiyyətinin cəmləşdirilməsi, media və vətəndaş cəmiyyəti üzərində nəzarət, habelə siyasi opponentlərin delegitimləşdirilməsi və ya kooptasiyası daxildir (Bermeo 2016; Gerschewski 2013; Haggard və Kaufman 2021; Sato et al. 2022; Scheppele 2022). Bu strategiyalar tez-tez qanunilik və ya islahat pərdəsi altında həyata keçirilir ki, bu da hakimiyyətdə olanlara açıq qırılma olmadan demokratiyanı aşındırmağa imkan verir.
Müasir avtokratikləşmənin bu gizli xarakteri onun aşkarlanmasını çətinləşdirir və yalnız institusional manipulyasiyaları və çöküşləri deyil, həm də rejim dəyişikliyinin ideya ölçüsünü (Enyedi 2024) – ən aydın şəkildə siyasi ritorika vasitəsilə ifadə olunan ölçünü (Martin 2014) – təhlil etmək zərurətini vurğulayır.
Buna görə də hazırkı tədqiqat illiberalizmi avtokratikləşmənin ideya ölçüsü kimi, avtoritarizmi isə rejim tipi kimi nəzərdən keçirir. Enyedi illiberalizmi onun üç əsas liberal prinsipə – məhdud hakimiyyətə, neytral dövlətə və açıq cəmiyyətə – qarşı çıxması ilə müəyyən edir. Əksinə, “illiberalizm hakimiyyətin cəmləşdirilməsi, partiyalı (tərəfgir) dövlət və qapalı cəmiyyət üzərində mərkəzləşir” (Enyedi 2024, 1–2). Müxtəlif ölkələrdə və rejim tiplərində geniş əhatə dairəsinə görə illiberalizm kontekstdən asılı “nazik” ideologiya kimi başa düşülə bilər. Bu müxtəlifliyə baxmayaraq, illiberalizmə doğru müxtəlif trayektoriyaların ortaq bir xüsusiyyəti var: onlar liberal demokratiyanın hansısa əsas aspektini sual altına qoyurlar.
Bu fərq Gürcüstan nümunəsi üçün vacibdir, çünki tədqiqat sadəcə GD-nin avtoritar olub-olmadığını soruşmur. Əksinə, o, siyasi dilin siyasi nizamın alternativ normativ baxışını hansı yolla ifadə etdiyini və legitimləşdirdiyini soruşur.
İdeologiyalar əsasən diskurs vasitəsilə yaradılır və təkrar istehsal olunur; ideologiyaları diskursiv şəkildə üzə çıxaran isə dilin istifadəsi yolu ilə yaradılan mətnlər və danışılan sözlərdir (Van Dijk 2006).
Təsviri olmaqla yanaşı, həm də performativ olduğu üçün dil praksislə sinxrondur və status-kvonu dəyişməyi hədəfləyir (Austin 1975). Buna görə də avtokratikləşmənin nəzəri əsaslarının tədqiqində etibarlılığını nəzərə alaraq siyasi diskurs sahəsini həlledici sahə kimi ayırmaq olar.
Konseptual aydınlıq naminə diskurs və ritorika anlayışlarını bir-birindən fərqləndirmək son dərəcə vacibdir. Kimsə diskurs dedikdə, verilmiş kontekst daxilində siyasi kommunikasiyanı formalaşdıran suverenlik, illiberalizm və milli kimlik kimi geniş ideya konsepsiyalarını əhatə edən fenomeni nəzərdə tutur. Halbuki ritorika diskursu konkret mətnlərdə və çıxışlarda inandırmaq, əsaslandırmaq və ya legitimləşdirmək məqsədilə təşkil edən strateji fəaliyyətin icrasıdır (Martin 2022, 170–71). Bu məqalədə diskurs analitik istiqamət kimi istifadə olunur, ritorika isə onun elementi kimi nəzərdən keçirilir.
“Gürcü Arzusu”nun siyasi diskursunun təkamülünü dərindən araşdırmaq üçün longitüd (uzunmüddətli) yanaşmadan istifadə etmək vacibdir. 2012-ci ildən 2024-cü ilə qədər ritorika daha geniş konsepsiya yaratma sahəsinə inteqrasiya olunan diskursiv fəaliyyətə çevrilmişdir. Finlayson və Martin (2008) iddia edirlər ki, proyektiv olduğu üçün ritorika kütlələri gələcək mümkün dəyişikliklərə, “təhlükələrə” və hadisələrə hazırlaya bilər. Həmçinin, Maerz və Schneider-in əsərlərində (2021) siyasi rejim transformasiyalarının ictimai diskurs vasitəsilə siqnal verilə biləcəyini görə bilərik.
Bu tədqiqat sadə bir məntiq ortaya qoyur. Siyasi diskursdakı dəyişikliklər, “Gürcü Arzusu” nümunəsində göründüyü kimi, avtoritarizmə doğru erkən xəbərdarlıq təklif edə bilər.
Metodologiya və tədqiqat dizaynı
Tədqiqat keyfiyyət xarakterli tək nümunə (single-case) tədqiqat dizaynından istifadə edir, kəşfiyyat xarakterlidir və hakim partiyanın diskursunun avtoritarizmin dinamikası ilə necə və hansı dərəcədə korrelyasiya etdiyini dərindən araşdırmağı hədəfləyir.
Gürcüstan tək instrumental nümunə tədqiqatı kimi seçilmişdir. Ölkə bir neçə səbəbə görə avtokratikləşmənin diskursiv ölçüsünü araşdırmaq üçün uyğun nümunə təqdim edir. Birincisi, “Gürcü Arzusu” 2012-ci ildən bəri dominant siyasi qüvvə olaraq qalır ki, bu da siyasi diskursdakı dəyişikliklərin izlənə biləcəyi uzun bir dövr təmin edir. Bir siyasi qüvvənin davamlı dominantlığı həm də siyasi narrativlərin zaman keçdikcə necə inkişaf etdiyini və dəyişdiyini müşahidə etməyə imkan verir. Bu tədqiqat üçün digər üstünlük ictimaiyyət üçün əlçatan böyük həcmdə materialın mövcudluğudur. Bu, rejim transformasiyası prosesinin əsasında dura biləcək ideya dəyişikliklərini izləmək üçün zəngin mənbə təmin edir.
Tədqiqat əsas analitik yanaşma kimi Siyasi Diskurs Təhlilindən (PDA) istifadə edir. Mətn məlumatlarını sadəcə saymaq və ya kəmiyyətləşdirmək əvəzinə, təhlil onların mənasını araşdırmağa və şərh etməyə yönəlir. O, “Gürcü Arzusu”nun əsas siyasi elitalarının dünyagörüşünü və onların ritorikasının zaman keçdikcə necə dəyişdiyini anlamaq üçün təkrarlanan nümunələri və mövzuları axtarır.
PDA xüsusi olaraq siyasi kommunikasiyanı əhatə edir və siyasi aktorların, institutların və proseslərin dil vasitəsilə necə qurulduğuna, qorunub saxlanıldığına və mübahisələndirildiyinə diqqət yetirir. O, siyasi çıxışları, müsahibələri, debatları, qanunları, kampaniyaları və siyasi mətn və danışığın digər formalarını araşdırır, legitimlik, suverenlik və müxalifət kimi siyasi reallıqların formalaşmasında diskursun rolunu vurğulayır (Dunmire 2012; Van Dijk 2006).
Tədqiqat “Gürcü Arzusu” daxilində üç mərkəzi siyasi simaya diqqət yetirir: Bidzina İvanişvili, İrakli Qaribaşvili və İrakli Kobaxidze. Bu siyasətçilər partiyanın siyasi istiqamətinin, ideoloji mövqeyinin və rejimin trayektoriyasının müəyyənləşdirilməsində əsas simalar olmuşlar. Onlar ən aktual materialı yaratmışlar; buna görə də, onlar “Gürcü Arzusu”nun siyasi diskursuna dair longitüd və hərtərəfli baxışı əks etdirmək üçün xüsusilə uyğundurlar.
Zaman çərçivəsi “Gürcü Arzusu”nun idarəçiliyinin bütün dövrünü – 2012-ci ildən 2024-cü ilə qədər – əhatə edir. Yekun məlumat bazası 192 çıxış və bəyanatdan ibarətdir: 64-ü İvanişviliyə, 56-sı Qaribaşviliyə və 72-si Kobaxidzeyə məxsusdur. Korpusa ictimai çıxışlar, müsahibələr, mətbuat konfransları, rəsmi bəyanatlar, ictimai şərhlər və digər ictimai qeydlər daxildir.
Məqsədyönlü seçmə strategiyası tətbiq edilmişdir. Bu yanaşmanın gücü tədqiqatın məqsədi üçün mərkəzi olan məsələlərə dərin baxış təqdim edən, informasiya baxımından zəngin halların seçilməsindədir (Patton 2002). Korpus müxtəlif media saytlarından, habelə rəsmi hökumət saytlarından və sosial media kanallarından toplanmışdır. Orijinal materiallar gürcü dilində əldə edilmiş və DeepL və ChatGPT kimi süni intellekt alətlərindən istifadə etməklə ingilis dilinə tərcümə olunmuşdur. Bütün tərcümə edilmiş mətnlər əl ilə yoxlanılmış və redaktə edilmiş, kontekstə xas termin və ifadələrə xüsusi diqqət yetirilmişdir.
Material sistemli şəkildə seçilmişdir. Bütün korpusun ilkin diqqətli oxunuşundan sonra yalnız “Gürcü Arzusu” idarəçiliyinin ideoloji və siyasi əsasları ilə birbaşa bağlı olan mətnlər saxlanılmışdır.
Toplanmış və süzgəcdən keçirilmiş materiallar NVivo 15 proqramına yüklənmiş və əl ilə kodlaşdırılmışdır. Əsas ana kodlar Liberal Ritorika və İlliberal Ritorika idi. Bundan əlavə, hər iki kateqoriyaya açıq şəkildə uyğun gəlməyən digər ana kodlar da yaradılmışdır, o cümlədən Rusiya-Gürcüstan Münasibətlərinə Baxışlar və Gürcü Cəmiyyətinə Baxışlar.
Kodlar həm induktiv, həm də deduktiv yanaşmalardan istifadə etməklə qurulmuşdur. Bəziləri mətn materiallarındakı təkrarlanan mövzulardan təbii şəkildə yaranmış, digərləri isə avtoritarizm və illiberalizmə dair mövcud nəzəriyyələrə əsaslanmışdır. Əl ilə kodlaşdırma yanaşması lüğətə əsaslanan kompüter texnikalarından daha incə şərhə imkan verir, çünki o, konteksti və mənanı nəzərə alır.
Buna görə də tədqiqat longitüd perspektivi tematik və aktor-mərkəzli təhlillə birləşdirir. Əsas məqsəd ayrı-ayrı bəyanatlar və institusional nəticələr arasında səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq deyil, ölçülə bilən demokratik tənəzzüldən əvvəl siyasi diskursda sistemli transformasiyanın müşahidə edilə bilib-bilmədiyini müəyyən etməkdir.
Nəticələr: Liberal diskursdan illiberal diskursa keçid
Əl ilə aparılan tematik kodlaşdırma “Gürcü Arzusu”nun diskursunda plüralist, Qərbyönlü oriyentasiyadan getdikcə daha illiberal narrativ strukturuna doğru aydın keçidi üzə çıxarır. Təhlil iki ümumi diskursiv klasterə – liberal və illiberal narrativlərə – diqqət yetirir ki, bunlar da kod kitabındakı iki ən böyük ana koddur.
GD idarəçiliyinin ilk illərində, xüsusilə 2012 və 2013-cü illərdə liberal (N=36) və illiberal (N=38) istinadların sayı demək olar ki, eyni idi. Lakin 2014-cü ildən başlayaraq liberal mövzular kəskin şəkildə azaldı, illiberal diskurs isə artmağa başladı. Bu keçid 2016-cı ildə xüsusilə nəzərəçarpan oldu və üçüncü dövrdə (2021–2024) daha da gücləndi, 2024-cü ildə illiberal ritorikanın dramatik zirvəsi ilə nəticələndi.
Liberal və illiberal ideyaların yanaşı mövcud olduğu əvvəlki illərdən fərqli olaraq, son dövr diskursu illiberal narrativlərin daha ardıcıl və aqressiv tətbiqi ilə səciyyələnir və çox vaxt siyasi opponentləri, vətəndaş cəmiyyətini və Qərbi milli suverenliyə, dəyərlərə və sabitliyə təhdid kimi təqdim edir.
Keçid sadəcə müəyyən sözlərin işlənmə tezliyindəki dəyişiklik deyil. O, GD liderlərinin siyasi legitimliyi necə qurduqlarında, siyasi birliyin sərhədlərini necə müəyyənləşdirdiklərində və dövlət və cəmiyyət üçün təhdidləri necə müəyyən etdiklərində daha geniş transformasiyanı əks etdirir.
Tematik kodlaşdırma dörd dominant və bir-biri ilə əlaqəli diskursiv çərçivəni üzə çıxarır: qorxuya əsaslanan mobilizasiya və xilaskar-lider məntiqi; anti-Qərb narrativləri və vətəndaş cəmiyyəti ilə medianın delegitimləşdirilməsi; müxalifətin delegitimləşdirilməsi; və ailə dəyərlərinə və çoxluğun iradəsinə vurğu ilə dini və milli kimliyin qovuşması.
Bu mövzular Enyedi-nin illiberalizmin üç ölçüsü ilə – hakimiyyətin cəmləşdirilməsi, partiyalı dövlət və qapalı cəmiyyət – sıx uyğunluq təşkil edir. Qorxuya əsaslanan mobilizasiya və xilaskar-lider məntiqi icra hakimiyyətinin dominantlığını əsaslandırır; anti-Qərb, QHT və vətəndaş cəmiyyəti narrativləri qapalı cəmiyyət qurur; müxalifətin delegitimləşdirilməsi partiyalı dövləti və hakimiyyətin cəmləşdirilməsini gücləndirir; kilsə-dövlət qovuşması və milli kimlik isə ənənəvi dəyərləri və çoxluğun iradəsini legitim dövlətçiliyin əsasları kimi mövqeləndirir.
Qorxuya əsaslanan ritorika və xilaskar-lider məntiqi
İlliberal narrativ çətiri altından ortaya çıxan ilk əsas tematik klaster qorxuya əsaslanan müraciətlərə və xilaskar-lider ritorikasına söykənir. O, ekzistensial təhdid atmosferi yaratmaqla işləyir – hakim partiyanı milli sabitliyin yeganə təminatçısı kimi çərçivələndirir, müxalifəti, vətəndaş cəmiyyəti aktorlarını və beynəlxalq tərəfdaşları isə siyasi xaosun və mənəvi çürümənin mənbələri kimi təsvir edir.
Bu klaster daxilində bir-biri ilə əlaqəli bir neçə ritorik strategiya müşahidə olunur: “müharibə üzərində spin” (“spin over war”) məntiqi vasitəsilə qorxunun instrumentallaşdırılması, siyasi opponentlərin anti-gürcü və ya xaricdən dəstəklənən aktorlar kimi təsviri, “Gürcü Arzusu”nun sülhü və suverenliyi qorumağa qadir yeganə qüvvə kimi yüksəldilməsi, paternalist ritorikadan istifadə və “ilk növbədə milli maraqlar” narrativinin tətbiqi.
Qorxuya əsaslanan diskurs xüsusilə 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü kimi böyük geosiyasi hadisələrlə əlaqədar görünür. Bu andan sonra “qorxu üzərində spin” (“spin over fear”) deduktiv koduna istinadların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artdı. “Gürcü Arzusu” özünü sülh və müharibə arasında yeganə maneə kimi təqdim edir, ən böyük müxalifət partiyası olan Birləşmiş Milli Hərəkatı (UNM), digər müxalifət partiyalarını, QHT-ləri və hətta Qərb aktorlarını isə Gürcüstanı “ukraynalaşdırmağa” çalışan ekzistensial təhdidlər kimi təqdim edir.
Kobaxidzenin 2023-cü ildə bəyan etdiyi kimi:
“Onların yeganə məqsədi Gürcüstanı ikinci Ukraynaya çevirməkdir. Mən hər kəsi bu təhlükəli gündəmlərdən uzaq durmağa çağırıram. Gürcüstanın ‘ukraynalaşdırılması’ heç bir halda yol verməməli olduğumuz bir şeydir” (Tabula 2023).
Bu ritorika daxili narazılığı xarici təsirlə eyniləşdirmə strategiyasını əks etdirir və “Gürcü Arzusu”nun həm qoruyucu, həm də xilaskar kimi mövqeləndirildiyi narrativi gücləndirir.
Bu məntiq birbaşa paternalist ritorika ilə əlaqəlidir. “Gürcü Arzusu” liderləri arasında üstünlük təşkil etməyən klassik populist “xalq korrupsioner elitalara qarşı” dixotomiyasından fərqli olaraq, paternalist meyillər aydın görünür. Qorxuya əsaslanan ritorika ilə xilaskar-lider məntiqinin birləşməsi ictimaiyyətin siyasi cəhətdən yetkin olmayan və rəhbərliyə ehtiyacı olan kimi təsvir edildiyi diskursu önə çıxarır.
İvanişvilinin 2016-cı ildə bəyan etdiyi kimi: “Əhalimizin qiymətləndirmə ilə bağlı problemləri var və məhz buna görə də mən hər bölgəyə baş çəkmək istəyirəm – mənə inananlara hər şeyi daha yaxşı təhlil etməyə və anlamağa kömək etmək üçün” (Tabula 2016).
Bu çərçivə daxilində liderliyin ritorik konstruksiyası siyasi simaları cəmiyyəti “düzgün” qərarlara doğru istiqamətləndirən, milli sabitliyi qoruyan və çöküşdən müdafiə edən rasional, birləşdirici aktorlar kimi təsvir edir.
Daxildəki və xaricdəki düşmən: vətəndaş cəmiyyəti, media və Qərb
Hakim “Gürcü Arzusu” partiyası tez-tez özünü milli maraqların xilaskarı kimi təqdim edir, Qərb institutlarını, vətəndaş cəmiyyətini və müstəqil medianı suverenliyi və sosial birliyi sarsıdan qüvvələr kimi göstərir; zaman keçdikcə bu, tənqidçiləri xarici agentlər və provokatorlar kimi etiketləməklə onları nüfuzdan salmağa yönəlmiş davamlı səyə çevrilir.
Müvafiq tematik klasterlər arasında anti-Qərb narrativi ən kəskin artım yaşamış və ilkin dövrlə müqayisədə 15 dəfə daha tez-tez istifadə olunmuşdur. Dominant anti-Qərb alt mövzuları xarici təşkilatların müdaxiləçi kimi təsviri və Aİ-nin qərəzli və ya düşmən kimi təsviridir ki, bunlar birlikdə istinadların 65%-dən çoxunu təşkil edir.
Konspiroloji narrativlər arasında “Qlobal Müharibə Partiyası” və “Dərin Dövlət” konsepsiyaları xüsusilə önəmlidir; onlar Qərb institutlarının ölkəni sabitlikdən çıxarmağa yönəlmiş gizli gündəmlərin alətləri olduğunu, “Gürcü Arzusu”nun isə milli bütövlüyü müdafiə etdiyini ehtiva edir.
Eyni zamanda, “Gürcü Arzusu”nun ritorikası Avropayönlü dilin elementlərini saxlayır. Bu vacibdir, çünki transformasiya Qərbin dərhal və ya tam rədd edilməsi deyildi. Əksinə, Qərbyönlü dil getdikcə daha çox anti-Qərb ritorikası ilə yanaşı mövcud olur və strateji qeyri-müəyyənlik üçün məkan yaradır.
3-cü dövrdə Qərbyönlü narrativlərə istinadların ümumi sayı 1-ci dövrlə müqayisədə 40%-dən çox azalmışdır. Buna baxmayaraq, Qərbin strateji tərəfdaş kimi və Avropanın ortaq dəyərlərə söykənən Gürcüstanın təbii istiqaməti kimi çərçivələndirilməsi hələ də davam edir. Kobaxidze 2024-cü ildə bəyan etmişdir:
“Avropa şəffaflığı, ənənəvi dəyərləri və xristian prinsiplərini təmsil edir” (Tabula 2024b).
Bu onu göstərir ki, “Gürcü Arzusu” Avropa ideyasından sadəcə imtina etməmişdir. Əksinə, “avropalılıq” getdikcə daha çox onun öz illiberal prizmasından, xüsusilə kilsə-dövlət qovuşması, ənənəvi dəyərlər və milli kimlik mövzuları vasitəsilə süzgəcdən keçirilməyə başladı.
Bu mövzular həm də gücləndirilərək narazılığı yatırmaq üçün real siyasət tədbirlərinin tonunu müəyyən etdi. Buna bir misal 2023-cü ilin martında kütləvi ictimai etirazların ardınca geri çəkilmiş, lakin 2024-cü ilin mayında yenidən təqdim edilərək qəbul olunmuş “xarici agent” qanunudur. GD liderləri dəfələrlə bəyan edirdilər ki, “şəffaflıq qanunu” adlandırılan bu qanun milli suverenliyi müdafiə etmək üçün lazımdır.
Buna görə də ritorika ilə siyasət arasındakı əlaqə xüsusilə əhəmiyyətlidir. Siyasi diskurs sadəcə hökumət və vətəndaş cəmiyyəti arasında mövcud olan münaqişənin təsviri deyil, həm də vətəndaş cəmiyyətinə qarşı məhdudiyyətlərin suverenliyi, şəffaflığı və milli maraqları qorumaq üçün zəruri tədbirlər kimi çərçivələndirilə biləcəyi konseptual çərçivəni yaratmaq üsulu idi.
Əsas dayaq kimi müxalifətin delegitimləşdirilməsi
Yeni siyasi rəqiblərin mövcudluğuna baxmayaraq, Birləşmiş Milli Hərəkat “Gürcü Arzusu”nun illiberal diskursiv strategiyasının mərkəzi olaraq qalmaqdadır. İlliberal narrativ ana kodu altındakı ən böyük alt kod 151 kodlaşdırılmış istinadla “müxalifətin delegitimləşdirilməsi”dir və digər illiberal alt mövzuları xeyli üstələyir.
UNM GD idarəçiliyinin ilk illərindən bəri sadəcə siyasi opponent kimi deyil, Gürcüstanın suverenliyinə, əxlaqına və gələcəyinə ekzistensial təhdid kimi təqdim olunmuşdur. Bu hekayə GD-nin daha geniş illiberal məntiqinin mərkəzi dayağına çevrilmiş, partiyalı dövlət ideyasını dəstəkləmiş və hakimiyyətin cəmləşdirilməsini əsaslandırmışdır. GD liderləri getdikcə daha çox ideoloji və ya təşkilati fərqlərdən asılı olmayaraq bütün müxalifət spektrini vahid, təhlükəli bir quruma sığışdırmaq üçün “kollektiv Birləşmiş Milli Hərəkat” ifadəsini mənimsəmişlər.
Qaribaşvilinin 2024-cü ildə bəyan etdiyi kimi:
“Avropa inteqrasiyası əvəzinə, siz yenidən qanlı diktatura əldə edəcəksiniz” (Tabula 2024a).
“UNM/Saakaşvili = marginallaşdırılmalıdır” alt kodu hər üç dövr ərzində ardıcıl şəkildə görünür ki, bu da UNM-i legitim siyasi rəqabətdən kənarlaşdırmağa yönəlmiş sabit ritorik strategiyanı göstərir. Digər təkrarlanan mövzu 2008-ci ildə Rusiya ilə müharibəyə görə Saakaşvilinin məsuliyyət daşıdığı narrativdir; bu çərçivə xüsusilə ikinci və üçüncü dövrlərdə güclənmişdir.
Eyni zamanda, bəzi alt kodlar üçüncü parlament müddətində kəskin artım göstərir. Bunlara “müxalifətin qadağan edilməsinə çağırış”, “müxalifət = anti-gürcü” və “müxalifət = xaricdən dəstəklənən” daxildir. 2024-cü il seçkiqabağı kampaniya dövründə İvanişvili “kollektiv UNM”-i cəzalandıracağını vəd etmiş və seçkilərdən sonra partiyanın onu “xəyanətkar əməllərinə” görə mühakimə edəcəyini bəyan etmişdir.
Bu çərçivələmə UNM-i normal demokratik rəqabət vasitəsilə qarşılıqlı münasibət qurula bilməyən, əksinə zərərsizləşdirilməli olan təhdid kimi mövqeləndirir – bu, plüralizmi ciddi şəkildə sarsıdan bir məntiqdir. Müxalifətin delegitimləşdirilməsinin bu alt mövzusu son nəticədə ədalətli rəqabət normalarını sarsıdır, eyni zamanda hakim partiyaya bütün narazılıqları UNM ilə əlaqəli kimi etiketləməklə tənqidi rədd etməyə imkan verir.
Beləliklə, müxalifətin delegitimləşdirilməsi illiberalizmin həm partiyalı dövlət, həm də hakimiyyətin cəmləşdirilməsi elementləri ilə uyğunlaşır və GD-nin formal olaraq seçki çərçivəsi daxilində avtoritar meyilləri əsaslandırdığı əsas mexanizmi təşkil edir.
Kilsə-dövlət qovuşması və milli kimlik
“Gürcü Arzusu”nun illiberal ritorikasının digər ardıcıl dayağı Gürcü Pravoslav Kilsəsinin milli kimliklə simvolik və siyasi qovuşmasıdır. Bu diskursda Kilsə sadəcə dini institut kimi deyil, ölkənin əxlaqının, birliyinin və legitimliyinin təməl mənbəyi kimi təqdim olunur.
Qaribaşvili 2021-ci ildə bəyan etmişdir:
“Kilsə ilə hökumət arasında çox güclü birlik var... Hökumət və Kilsə möhkəm və qırılmaz bağı paylaşır” (Tabula 2021).
Bu narrativ daxilində gürcü milli varlığı xristian kimliyindən ayrılmazdır və dini ənənədən kənaraçıxma həm mədəni bütövlüyə, həm də siyasi sabitliyə təhdid kimi çərçivələndirilir. Pravoslavlıq şəxsi inanc sistemi kimi deyil, milli birliyin qorunması üçün vacib olan dövlətin təməl dayağı kimi mövqeləndirilir.
Bu məntiqin diskursiv davamı GD-nin cəmiyyətin nizamlanmasına dair daha geniş baxışında – çoxluğun iradəsinə söykənən, ənənəvi ailə strukturlarına bağlanan və mənəvi dəyərlərin qorunmasına yönəlmiş baxışda – öz əksini tapır. Ailə dəyərlərinin tərənnümü özlüyündə mütləq illiberal deyil. Lakin belə dəyərlər azlıqların hüquqları hesabına prioritetləşdirildikdə və majoritarizm bayrağı altında ayrı-seçkilik siyasətlərini əsaslandırmaq üçün istifadə edildikdə, onlar qapalı cəmiyyətin illiberal xüsusiyyəti ilə sıx uyğunlaşır.
GD-nin ritorikasında liberal plüralizm və dünyəvilik aşındırıcı qüvvələr kimi – gürcü kimliyinin tarixi və mənəvi mahiyyətini sarsıtmağa çalışan idxal olunmuş ideologiyalar kimi – təsvir edilir. Beləliklə, dünyəvi normaların rədd edilməsi və Gürcü Pravoslav Kilsəsinin müdafiəsi sadəcə mədəni mövqelər deyil, hakim partiyanın milli orijinallığın həqiqi keşikçisi kimi hakimiyyətini legitimləşdirən siyasi aktlardır.
Gürcüstanda bu diskursda “yad” kimi qəbul edilənlər daha çox QHT-lər, müstəqil media, liberal aktivistlər, LGBTQ+ qrupları və “kollektiv UNM” adlandırılan qüvvə kimi vətəndaş aktorlarıdır. Bu mənada xristian həyat tərzinə bağlılıq şəxsi inanc məsələsindən daha çox qrup kimliyinin göstəricisinə çevrilir.
Ziddiyyətlər və keçidin tədrici xarakteri
Bu gün əksər illiberal demokratik liderlər yalnız institusional deyil, həm də ritorik baxımdan demokratiya fasadını qoruyub saxlayırlar. Bu tədqiqatın kəşfiyyat xarakteri kod kitabına həm illiberal xüsusiyyətlərin, həm də liberal dilin daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Məhz bu ikili prizma vasitəsilə təhlil narrativlərin zaman keçdikcə necə dəyişdiyini xəritələndirə və siyasi dilin strateji və çox vaxt ziddiyyətli istifadəsini üzə çıxara bilmişdir.
Ən mühüm ritorik ziddiyyətlərdən biri “Gürcü Arzusu”nun həm Qərbyönlü, həm də anti-Qərb dilindən istifadə etməsidir. Qərbyönlülüyə istinadlar əhəmiyyətli dərəcədə azalmış, lakin aradan qaldırılmamışdır. Əksinə, Avropayönlü dil getdikcə daha çox Qərb institutlarının açıq tənqidi ilə iç-içə keçmişdir.
Oxşar ziddiyyət azlıqların hüquqları ilə bağlı da özünü göstərir. İlk illərində GD bərabərliyin konstitusiya təminatları ilə uzlaşan liberal çərçivələmə qəbul etmişdi. Məsələn, 2013-cü ildə İvanişvili LGBT nümayişçilərinə qarşı zorakılığı pisləmiş və “Gürcüstan Konstitusiyası bütün vətəndaşlara – istisnasız olaraq – toplaşmaq və ifadə hüququnu təmin edir” deyə vurğulamışdır (Tabula 2013).
Lakin 2020-ci ildən bəri bu diskurs mənəvi panikaya doğru dəyişmişdir. GD liderləri getdikcə daha çox LGBTQ+ ifadəsini Gürcüstanın ənənəvi dəyərlərini və xristian kimliyini təhlükə altına qoyan xaricdən sırınan bir şey kimi çərçivələndirməyə başladılar. Belə narrativlərdə LGBTQ+ insanlar sadəcə yadlar deyil, psevdo-liberalizmin və mənəvi çürümənin agentləridir.
Digər ziddiyyət gürcü cəmiyyətinin təqdimatındadır. Vətəndaşların mühakiməsi, xüsusən seçkilər zamanı tərif edilir. Digər vaxtlarda isə həmin vətəndaşlar siyasi cəhətdən sadəlövh, rəhbərliyin istiqamətləndirməsi olmadan mürəkkəb məsələləri başa düşməyə qadir olmayan kimi təsvir edilir.
Bu ziddiyyət xalqın mənəvi nüfuzunu tanıyan, lakin onu muxtariyyətdən məhrum edən paternalist məntiqin nüvəsində dayanır. Bu narrativlər birlikdə legitimliyin plüralist müzakirə yolu ilə deyil, xalq ilə onun lideri arasında ehtimal edilən mənəvi birlik vasitəsilə qurulduğu diskurs modelini təşkil edir.
Beləliklə, ziddiyyətlər əhəmiyyətlidir, çünki onlar transformasiyanı liberal ritorikanın sadəcə illiberal ritorika ilə əvəzlənməsi kimi deyil, tədrici dəyişiklik prosesi kimi göstərir. Liberalizmin dili davam etdi, lakin getdikcə daha ardıcıl illiberal narrativ strukturu ilə yanaşı, sonda isə onun altında.
Aktor-mərkəzli təkamül
“İlliberal narrativ” ana kodu altındakı kodlaşdırma istinadlarının ümumi sayı zaman keçdikcə əsas aktorların rollarında nəzərəçarpacaq dəyişiklikləri üzə çıxarır.
“Gürcü Arzusu” idarəçiliyinin başlanğıcında İvanişvili yalnız illiberal narrativin əsas hərəkətverici qüvvəsi deyildi, həm də liberal narrativ ana kodu altında ən yüksək kodlaşdırma istinadı sayını (N=32) qeydə almışdı və bu, hətta 1-ci dövrdəki illiberal istinadlarını (N=31) bir qədər üstələyirdi. “Gürcü Arzusu”nun təsisçisi və onun ilk Baş naziri kimi İvanişvili partiyanın ideoloji istiqamətinin formalaşmasında mərkəzi rol oynayırdı.
İvanişvilinin erkən diskursunda liberal və illiberal ritorikanın təxminən bərabər bölgüsü Gürcüstanın Avro-Atlantik istəkləri ilə yerli auditoriyada əks-səda doğuran mühafizəkar dəyərlər arasında tarazlıq yaratmaq üçün strateji cəhdi göstərir. Bu ikili mesajlaşma, ehtimal ki, “Gürcü Arzusu”nun formalaşma illərində eyni vaxtda Qərbyönlü seçici kütləsinə və cəmiyyətin daha ənənəvi təbəqələrinə müraciət etməklə geniş əsaslı dəstəyi qoruyub saxlamaq səyini əks etdirirdi.
Lakin bu tarazlıq davamsız oldu. 2-ci dövrdə İvanişvili formal siyasi rollardan çəkildikcə və Kobaxidze getdikcə daha çox önə çıxdıqca, aydın diskursiv keçid nəzərə çarpdı. Kobaxidzenin ritorikası daha açıq ideoloji ton aldı və illiberal mövzular önə çıxdı.
İrakli Qaribaşvili dövrlər boyu vasitəçi rol oynamışdır. Onun yüksək vəzifəyə yenidən qayıdışı mühafizəkar sosial dəyərlərin, Kilsəyə açıq dəstəyin və təhlükəsizləşdirilmiş narrativlərin qarışığı ilə səciyyələnirdi. Onun diskursu tez-tez illiberalizmin mədəni ölçüsünü – xüsusilə ailə, ənənə və anti-LGBTQ+ ritorikası ilə bağlı – gücləndirir, eyni zamanda anti-UNM narrativlərini də möhkəmləndirirdi.
Kobaxidzenin 3-cü dövrdəki ritorikası illiberal məzmunun ən yüksək cəmləşməsini göstərir və onun ümumi diskursunun təxminən 30%-ni təşkil edir.
Şəkil 1. Lider və dövr üzrə illiberal narrativin əhatə dairəsi (%)
Bu liderlik keçidi həm də illiberal diskursun partiya daxilində institutlaşmasından xəbər verir. Erkən illiberal narrativlər reaktiv və epizodik olduğu halda, sonrakı dövrlərdə onlar bir çox aktorlar arasında standartlaşdı. Buna görə də aktor-mərkəzli baxış “Gürcü Arzusu”nun ideoloji trayektoriyasının sadəcə fərdi liderlik üslublarının məhsulu deyil, əksinə getdikcə daha çox illiberal idarəçiliyə yönəlmiş daha geniş struktur yenidənqurma olduğu fikrini gücləndirir.
Siyasi diskurs və demokratik tənəzzül: zaman fərqi
Bu tədqiqatın mərkəzi nəticəsi “Gürcü Arzusu”nun diskursunun trayektoriyası Gürcüstanın Seçki Demokratiyası İndeksi (EDI) ilə müqayisə edildikdə ortaya çıxır.
2012-ci ildən 2024-cü ilə qədər “Gürcü Arzusu”nun diskursunda liberal və illiberal narrativlərin illik trayektoriyası göstərir ki, 2013-cü il liberal narrativin üstünlük təşkil etdiyi son il olmuşdur. O vaxtdan bəri – xüsusilə 2015-ci ildən etibarən – illiberal diskurs tədricən ortaya çıxmış, 2018-ci ildə ilk əhəmiyyətli zirvəsinə çatmış, ardınca 2022-ci ildə növbəti zirvə gəlmiş və 2024-cü ilə qədər nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır.
Bu arada, V-Dem-in Gürcüstan üzrə Seçki Demokratiyası İndeksi göstərir ki, ölkə ən yüksək göstəricisinə 2016-cı ildə – 0,68 ilə çatmışdır. İndeks sonrakı iki ildə nisbətən sabit qalmışdır: 2017-ci ildə 0,67 və 2018-ci ildə 0,66. İlk əhəmiyyətli eniş 2019-cu ildə baş vermiş, Gürcüstanın EDI göstəricisi 0,62-yə düşmüşdür.
Bu iki trayektoriya arasındakı uyğunluq diqqətəlayiqdir.
Siyasi dildəki transformasiya EDI tərəfindən qeydə alınan ölçülə bilən institusional tənəzzüldən əvvəl başlamışdır. İlliberal narrativlər təxminən 2015-ci ildə ortaya çıxmağa və “Gürcü Arzusu”nun diskursunda getdikcə üstünlük təşkil etməyə başlamış, EDI-dəki əhəmiyyətli eniş isə 2019-cu ildə görünür olmuşdur.
Bu, dominant illiberal diskursun ortaya çıxması ilə ölçülə bilən institusional tənəzzül arasında təxminən dörd illik zaman fərqi yaradır.
Bu ardıcıllığın əhəmiyyəti institusional tənəzzülə yalnız diskursun səbəb olduğunu iddia etməkdə deyil. Tədqiqat belə bir səbəb-nəticə əlaqəsi müəyyən etmir. Əksinə, o göstərir ki, siyasi diskursdakı transformasiya sadəcə artıq görünən institusional pisləşməyə reaksiya deyildi.
Əksinə, diskursiv keçid institusional göstərici ilə ölçülən əhəmiyyətli tənəzzüldən əvvəl baş vermişdir.
Bu ardıcıllıq diskursun rejim dəyişikliyinin həm xəbərçisi, həm də imkan yaradıcısı kimi çıxış edə biləcəyinə dair nəzəri müddəanı gücləndirir. İlliberal ritorikanın strateji istifadəsi – narazılığı xarici kimi təsvir etmək, suverenliyə qarşı qəbul edilən təhdidləri şişirtmək və milli kimliyi mənəvi nizamla qovuşdurmaq – legitim siyasi iştirakın sərhədlərini tədricən yenidən müəyyənləşdirdi.
Bu mənada siyasi diskurs ənənəvi demokratiya indekslərinin eyni anda əks etdirə bilmədiyi məlumatı təqdim edə bilər. İnstitusional göstəricilər demokratik institutların vəziyyətini ölçür. Diskurs isə siyasi elitaların həmin institutları, onların hədlərini, opponentlərini və siyasi iştirakın legitim sərhədlərini necə konseptuallaşdırmağa başladığını üzə çıxara bilər.
Buna görə də Gürcüstan nümunəsi göstərir ki, ritorika institusional tənəzzülün sadəcə gecikən əksi kimi deyil, qabaqlayıcı göstərici kimi faydalı ola bilər.
Nəticə
Bu məqalə 2012-2024-cü illər ərzində hakim “Gürcü Arzusu” partiyasının yüksək təmsilçilərinin istifadə etdiyi diskursun dinamik təhlilini apararaq bir sıra mühüm nəticələrə gəlmişdir. Tədqiqat Bidzina İvanişvilinin, İrakli Kobaxidzenin və İrakli Qaribaşvilinin 192 çıxış və bəyanat nümunəsini öyrənmişdir. Nəticədə dominant diskursun liberaldan illiberala doğru tədrici transformasiyası aşkar görünür. Təhlil müəyyən etmişdir ki, diskurs dəyişiklikləri demokratiya indekslərinin demokratik mühit şərtlərinin pisləşməsini sənədləşdirməsindən daha əvvəl baş vermişdir.
Əslində, GD Partiyasının idarəçiliyinin ilk illərində onun diskursunda liberal və illiberal elementlər yanaşı mövcud olmuşdur. Lakin təxminən 2014-cü ildən 2015-ci ilə qədər illiberal narrativlər siyasi elitaların gündəmində üstünlük təşkil etməyə başladı. Nəhayət, 2021-2024-cü illərə qədər hökumətin istifadə etdiyi diskurs tamamilə aqressiv xarakter aldı, vətəndaş cəmiyyətinə, xarici tərəfdaşlara, siyasi opponentlərə və müstəqil mediaya hücum edərək onları sabitliyə, suverenliyə və milli dəyərlərə təhdid kimi təsvir etdi.
Dəyişiklik bir-biri ilə əlaqəli bir neçə nümunədə – Qərb institutlarına, vətəndaş cəmiyyətinə və siyasi müxalifətə münasibətdə, habelə milli kimlik və mənəvi dəyərlərdə – üzə çıxmış və dörd çərçivəni müəyyənləşdirmişdir. Milli kimliyi təkpartiyalı nizamın “dar süzgəcindən” keçirərək transformasiya etməklə, yuxarıda qeyd olunan dörd çərçivə Gürcüstanda hakimiyyətin cəmləşdirilməsini əsaslandırır. :
- Vətəndaş cəmiyyətinə və mediaya yönəlmiş anti-Qərb narrativləri: Daxili siyasi fikir ayrılığı ölkəni sabitlikdən çıxarmaq üçün xarici qüvvələr tərəfindən qəsdən hazırlanmış, gürcü müstəqil vətəndaş cəmiyyətini və medianı instrumentallaşdıran bir şey kimi təqdim edilirdi.
- Qorxuya əsaslanan mobilizasiya: GD Partiyasının sülhün və təhlükəsizliyin yeganə “xilaskarı” olduğu və “Qlobal Müharibə Partiyası”nın qüvvələrini cəsarətlə uzaqda saxladığı təəssüratı yaradılmışdır.
- Müxalifətin delegitimləşdirilməsi: Normal, konstitusion-siyasi rəqabət ekzistensial düşmənə qarşı mübarizəyə çevrildikcə, alternativ siyasi qüvvələrə qarşı qütbləşdirici diskursdan istifadə olunmağa başlandı.
- Milli və dini kimliyin qovuşması: Ənənəçi narrativlər “həqiqi” millət ilə onun kimliyinə və dəyərlərinə təhdid kimi təsvir edilənlər arasında mənəvi sərhəd qurur, eyni zamanda Gürcü Pravoslav Kilsəsini və dövləti ortaq milli və mənəvi nizamın keşikçiləri kimi mövqeləndirir.
Bu çərçivələr Enyedi-nin üç elementdən – hakimiyyətin cəmləşdirilməsi, qapalı cəmiyyət və partiyalı dövlətdən – ibarət illiberalizm izahına yaxşı uyğun gəlir (Enyedi 2024).
Gürcü siyasi elitalarının diskursunda illiberal xüsusiyyətlərin tədricən təzahürü demokratik standartlar üçün şəraitin pisləşməsindən V-Dem-in Demokratiya İndeksindən daha əvvəl xəbər vermişdir və bu, məqalənin həlledici nəticəsidir. Beləliklə, liberal diskurs sonuncu dəfə 2013-cü ildə dominant olmuş, 2015-ci ildən başlayaraq isə illiberalizm özünü göstərməyə başlamışdır. Buna baxmayaraq, V-Dem demokratiya İndeksi 2016-cı ildə zirvəyə çatmış və yalnız 2019-cu ildə əhəmiyyətli dərəcədə enmişdir. Bu 4 illik fərq diskurs dəyişikliklərini erkən xəbərdarlıq əlamətləri kimi səciyyələndirir.
Tədqiqatın məhdudiyyətlərinə keçərkən, iki əsas məhdudiyyəti qeyd etmək olar. Tədqiqat tək nümunə tədqiqatına əsaslanır ki, bu da konkret nəticələri ümumiləşdirməyi çətinləşdirir. Nəzəriyyələşdirmə nöqtəsinə çatmaq üçün fərqli mühitlərdə oxşar dizaynlı tədqiqatlara ehtiyac var. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, məqalə yalnız elitaların diskursunu öyrənmiş, geniş ictimaiyyətin siyasi dəyişiklikləri necə dərk etdiyini, qavradığını, qəbul etdiyini və ya onlara müqavimət göstərdiyini oxşar mövzu üzrə gələcək tədqiqatlara saxlamışdır.
Qeyd: Oxuduğunuz yazı orijinal olaraq ingilis dilində yazılıb. Yalnız tərcümə zamanı süni zəka alətlərindən istifadə olunmuşdur.
İstinadlar
Austin, J. L. 1975. How To Do Things With Words. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198245537.001.0001.
Bermeo, Nancy. 2016. “On Democratic Backsliding.” Journal of Democracy 27 (1): 5–19. https://doi.org/10.1353/jod.2016.0012.
Cassani, Andrea, and Luca Tomini. 2020. “Reversing Regimes and Concepts: From Democratization to Autocratization.” European Political Science 19 (2): 272–87. https://doi.org/10.1057/s41304-018-0168-5.
Dawson, James. 2018. “‘Everyday Democracy’: An Ethnographic Methodology for the Evaluation of (de-) Democratisation.” East European Politics 34 (3): 297–316. https://doi.org/10.1080/21599165.2018.1482213.
Diamond, Larry. 2021. “Democratic Regression in Comparative Perspective: Scope, Methods, and Causes.” Democratization 28 (1): 22–42. https://doi.org/10.1080/13510347.2020.1807517.
Drinóczi, Tímea. 2022. “The Unfolding Illiberalism in Hungary.” Review of Central and East European Law 47 (3–4): 352–80. https://doi.org/10.1163/15730352-bja10071.
Dunmire, Patricia L. 2012. “Political Discourse Analysis: Exploring the Language of Politics and the Politics of Language.” Language and Linguistics Compass 6 (11): 735–51. https://doi.org/10.1002/lnc3.365.
Enyedi, Zsolt. 2024. “Concept and Varieties of Illiberalism.” Politics and Governance 12 (September): 8521. https://doi.org/10.17645/pag.8521.
Finlayson, Alan, and James Martin. 2008. “‘It Ain’t What You Say…’: British Political Studies and the Analysis of Speech and Rhetoric.” British Politics 3 (4): 445–64. https://doi.org/10.1057/bp.2008.21.
Gerschewski, Johannes. 2013. “The Three Pillars of Stability: Legitimation, Repression, and Co-Optation in Autocratic Regimes.” Democratization 20 (1): 13–38. https://doi.org/10.1080/13510347.2013.738860.
Guriev, Sergei, and Daniel Treisman. 2022. Spin Dictators: The Changing Face of Tyranny in the 21st Century. Princeton University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1xp9p7d.
Haggard, Stephan, and Robert Kaufman. 2021. “The Anatomy of Democratic Backsliding.” Journal of Democracy 32 (4): 27–41. https://doi.org/10.1353/jod.2021.0050.
Kneuer, Marianne. 2021. “Unravelling Democratic Erosion: Who Drives the Slow Death of Democracy, and How?” Democratization 28 (8): 1442–62. https://doi.org/10.1080/13510347.2021.1925650.
Levitsky, Steven, and Daniel Ziblatt. 2018. How Democracies Die. Viking an imprint of Penguin Books.
Lührmann, Anna, and Staffan I. Lindberg. 2019. “A Third Wave of Autocratization Is Here: What Is New about It?” Democratization 26 (7): 1095–113. https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1582029.
Maerz, Seraphine F., and Carsten Schneider. 2021. “Public Discourse and Autocratization: Infringing on Autonomy, Sabotaging Accountability.” SSRN Electronic Journal, ahead of print. https://doi.org/10.2139/ssrn.3779244.
Maerz, Seraphine F., and Carsten Q. Schneider. 2020. “Comparing Public Communication in Democracies and Autocracies: Automated Text Analyses of Speeches by Heads of Government.” Quality & Quantity 54 (2): 517–45. https://doi.org/10.1007/s11135-019-00885-7.
Martin, James. 2014. Politics and Rhetoric: A Critical Introduction. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315886893.
Martin, James. 2022. “Rhetoric, Discourse and the Hermeneutics of Public Speech.” Politics 42 (2): 170–84. https://doi.org/10.1177/0263395720933779.
Nord, Marina, David Altman, Fabio Angiolillo, Tiago Fernandes, Ana Good God, and Staffan I. Lindberg. 2025. Democracy Report 2025: 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? University of Gothenburg: V-Dem Institute.
Omelicheva, Mariya Y. 2016. “Authoritarian Legitimation: Assessing Discourses of Legitimacy in Kazakhstan and Uzbekistan.” Central Asian Survey 35 (4): 481–500. https://doi.org/10.1080/02634937.2016.1245181.
Patton, Michael Quinn. 2002. “Two Decades of Developments in Qualitative Inquiry: A Personal, Experiential Perspective.” Qualitative Social Work 1 (3): 261–83. https://doi.org/10.1177/1473325002001003636.
Sato, Yuko, Martin Lundstedt, Kelly Morrison, Vanessa A. Boese, and Staffan I. Lindberg. 2022. “Institutional Order in Episodes of Autocratization.” SSRN Electronic Journal, ahead of print. https://doi.org/10.2139/ssrn.4239798.
Schedler, Andreas. 2013. The Politics of Uncertainty: Sustaining and Subverting Electoral Authoritarianism. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199680320.001.0001.
Schedler, Andreas. 2023. “Rethinking Political Polarization.” Political Science Quarterly 138 (3): 335–59. https://doi.org/10.1093/psquar/qqad038.
Schedler, Andreas. 2024. “Rethinking Democratic Subversion.” In The Routledge Handbook of Autocratization. Routledge.
Scheppele, Kim Lane. 2022. “How Viktor Orbán Wins.” Journal of Democracy 33 (3): 45–61. https://doi.org/10.1353/jod.2022.0039.
Schmidt, Vivien A. 2008. “Discursive Institutionalism: The Explanatory Power of Ideas and Discourse.” Annual Review of Political Science 11 (1): 303–26. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.11.060606.135342.
Tabula. 2013. “Ivanishvili: We Will Not Allow Restrictions on the Right to Expression on the Grounds of Sexual Orientation.” May 27. https://tabula.ge/ge/news/553432-ivanishvili-seksualuri-orientatsiis-nishnit.
Tabula. 2016. “Ivanishvili: The Population Has Problems with Assessment, and I Want to Help.” September 1. https://tabula.ge/ge/news/589229-ivanishvili-mosakhleobas-akvs-problemebi.
Tabula. 2021. “Gharibashvili: We Are United; the Government and the Church Share a Very Strong Unity.” September 16. https://tabula.ge/ge/news/673096-gharibashvili-chven-vart-ertiani-mtavrobas.
Tabula. 2023. “Kobakhidze: It Is Our Collective Responsibility to Keep the Country from Being Ukrainianized; This Is Our Task.” September 20. https://tabula.ge/ge/news/706999-kobakhidze-saerto-pasukhismgeblobaa-rom-kveqanas.
Tabula. 2024a. “Gharibashvili: In the Unthinking Search for Something Better, We Are Guaranteed to End Up with Something Worse.” September 14. https://tabula.ge/ge/news/722971-gharibashvili-gauazreblad-uketesis-dziebashi.
Tabula. 2024b. “Kobakhidze: A Man Should Be Called a Man, and a Woman a Woman — They Declare This to Be a ‘Russian Law.’” September 18. https://tabula.ge/ge/news/723180-kobakhidze-katss-unda-erkvas-katsi-kals-kali-amas.
Tomini, Luca. 2024. “Conceptualizing Autocratization.” In The Routledge Handbook of Autocratization. Routledge.
Van Dijk, T. A. 2006. “Politics, Ideology, and Discourse.” In Encyclopedia of Language & Linguistics. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B0-08-044854-2/00722-7.
Walker, Christopher. 2016. “The Authoritarian Threat: The Hijacking of ‘Soft Power.’” Journal of Democracy 27 (1): 49–63. https://doi.org/10.1353/jod.2016.0007.
Wilson, Matthew C., Amanda B. Edgell, Yuko Sato, Vanessa Boese-Schlosser, and Staffan I. Lindberg. 2024. “Autocratization - Not an ‘Illiberal Turn.’” In The Oxford Handbook of Illiberalism, edited by Marlene Laruelle. Oxford Handbooks.
Wodak, Ruth. 2015. The Politics of Fear: What Right-Wing Populist Discourses Mean. SAGE Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781446270073.
Wunsch, Natasha, and Philippe Blanchard. 2023. “Patterns of Democratic Backsliding in Third-Wave Democracies: A Sequence Analysis Perspective.” Democratization 30 (2): 278–301. https://doi.org/10.1080/13510347.2022.2130260.
