Giriş
Azərbaycan iqtidarının xarici siyasətdə ən çox öyündüyü və özünün ən böyük uğuru hesab etdiyi nöqtə balans\çoxvektorlu siyasətidir. Bu strategiya suverenlik, strateji muxtariyyət siyasəti kimi izah edilir, ancaq bu “muxtariyyət” əslində Azərbaycan dövlətinə deyil, iqtidarına daxili və xarici siyasətdə manevr imkanları açır.
“Muxtariyyət” anlayışı nəzəriyyədə də iki ayrı səviyyədə dəyərləndirilir; dövlət muxtariyyəti və rejim muxtariyyəti. “Dövlət muxtariyyəti”nin özəyində sosial qrupların, siniflərin və ümumilikdə cəmiyyətin tələbləri və mənafeləri dayanır. Dövlətlər bu tələb və mənafeləri nəzərə alan hədəflər müəyyən edir və bunları həyata keçirir (Skocpol, 1982). Eyni zamanda dövlət muxtariyyəti dövlət aparatının (institutların) daxildəki maraq şəbəkələri tərəfindən “ələ keçirilməməsi”, siyasəti formalaşdırarkən onların birbaşa diqtəsi altında qalmamasıdır; bu, dövlətin siyasəti icra etmə gücündən ayrı bir ölçüdür (Landwall və Teorell, 2016). Dövlətin muxtariyyəti onun həm daxili qruplardan, həm də beynəlxalq sistemdən nə dərəcədə müstəqil qərar verə bilməsi ilə ölçülür (Nettl, 1968).
“Rejim muxtariyyəti” isə daha çox iqtidarın manevr sərbəstliyidir: qərarların dar çevrədə verilməsi və bu qərarların daxili nəzarət mexanizmlərindən yayınması hesabına yaranır. Avtoritar rejimlərdə muxtariyyət dövlət qurumlarının gücündən deyil, rejimin daxili müxalifəti və xarici təzyiqləri manipulyasiya etmək qabiliyyətindən asılıdır (Levitski və Way, 2010). Zəif dövlətlərdə rejim muxtariyyəti yüksək olur, çünki liderlər dövlət institutlarını (ordu, polis) milli maraqlar üçün deyil, öz hakimiyyətlərini qorumaq üçün “şəxsi mülkiyyət” kimi istifadə edirlər (Migdal, 1988).
Xarici siyasətdə rejim muxtariyyətinin sütunu olan üç mühüm faktor var: həyatda qalma, institutisional müstəqillik və maliyyə muxtariyyəti. Həyatda qalma dövlətin ümumi təhlükəsizliyindən daha çox rejimin daxili çevriliş və təhdidlərdən qorunması məqsədilə xarici ittifaqlar qurmasında təzahür edir. Bu, siyasət nəzəriyyəsində "omnibalancing" adlandırılır (David, 1991). Rejim bu prosesdə dövlət institutlarını və konstitusion çərçivələri öz siyasi hesablamalarına tabe edərək institusional müstəqillik qazanır (Skocpol, 1979). Hazem Bablauinin "renta dövləti" modelində qeyd etdiyi maliyyə muxtariyyəti isə (Beblawi, 1987) rejimin neft kimi xarici resurs gəlirləri sayəsində cəmiyyətdən vergi toplamaq məcburiyyətində qalmaması və beləliklə, daxili qruplara hesabat vermədən tam sərbəst qərar qəbul etməsinə şərait yaradır.
Rəsmi Bakının çoxvektorlu xarici siyasət kursu məhz rejimin həyatda qalmasına xidmət edən reverans diplomatiyasından ibarətdir. Əliyev iqtidarının diplomatik reveransları bir yandan siyasi rəqabətin yox edilməsinə, media və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının sistemli şəkildə sıradan çıxarılmasına, tənqidçi səslərin susdurulmasına şərait yaradır, digər tərəfdən də bu mənzərə həmin ziddiyyətli reveransların müzakirəsizliyini təmin edir.
Bakı xarici siyasətdəki ittifaqlarını da bu sxem üzərində qurur. Bir tərəfə həddən artıq yaxınlaşanda digər tərəfin mövcudluğundan “tənzimləyici” rıçaq kimi istifadə edir, iki (və daha çox) böyük gücü bir-biri ilə zərərsizləşdirməyə çalışır. Bu xətt xüsusilə Türkiyə və Rusiya ilə münasibətlərdə və Azərbaycanın bu iki güc arasındakı “balans” yaratma cəhdlərində aydın görünür. Bakı Türkiyəni Rusiyaya qarşı çəkindirici qalxan kimi, Rusiyanı isə Türkiyəyə (və Qərbə) qarşı tənzimləyici çıxış qapısı kimi saxlayır; balans dediyi şey isə bu iki rıçağın eyni anda işlədilməsidir.
Khar Center bu yazısında Azərbaycanın Rusiya ilə Türkiyə arasındakı balans siyasətinin ziddiyyətlərini analiz edir.
Analizin əsas sualı
Rusiya–Türkiyə balansı Azərbaycana strateji muxtariyyət qazandırır, yoxsa avtoritar rejimin maraqları ilə birləşərək ölkəni asimmetrik asılılığa yaxınlaşdırır?
Avtoritar rejim “balans”ın mühərriki kimi
Azərbaycanın xarici siyasətinin balans strategiyası əsasən “enerji dövləti” və “lider diplomatiyası” kimi klişelərlə izah edilir, ancaq bu, əsas faktoru gizləməyə hesablanmış səthi dəyərləndirmədir. Bakının balans siyasətinin fundamentini və dayanıqlılığını təmin edən əsas faktor siyasi rejimin avtoritar quruluşudur. Xarici siyasət üzərində daxili siyasi və ictimai nəzarətin, həyata keçirilən kursla bağlı hesabatlılığın və şəffaflığın olduğu ölkələrdən fərqli olaraq avtoritar rejimli dövlətlərdə yön dəyişmə “problemi” olmur, çünki qərarvermə mexanizmi qapalıdır.
Bu fərq beynəlxalq münasibətlər sistemində bir mexanizm kimi izah olunur. Ceyms Firona görə, liderin xarici siyasətdə “geri çəkilməsi” və ya ziddiyyətli manevrləri daxildə auditoriya (reputasiya) xərcləri doğurduqca (audience costs), qərarverənlərin manevr sahəsi daralır və “sorğu-sualsız” siyasət aparmaq çətinləşir; avtoritar idarəçiliyə sahib olan rejimlərdə isə belə reputasiya xərcləri daha az olur, xarici siyasət daha asan şəxsləşir və dar çevrənin gündəliyinə bağlanır (Fearon, 1994).
Robert Patnemə görə isə xarici siyasət qərarları təkcə “dövlətlərarası oyun” deyil, eyni zamanda daxili siyasət oyunudur. Bunu iki səviyyəli oyun kimi dəyərləndirən yazar birinci səviyyəni beynəlxalq masa — liderlər, diplomatlar, dövlətlərarası razılaşma, — ikinci səviyyəni isə daxili təsdiq/ratifikasiya — parlament, hökumət koalisiyası, partiyadaxili balanslar, ictimai rəy, maraq qrupları — kimi təsnif edir. Müəllifə görə, avtoritar rejimlərdə formal olaraq ikinci səviyyə yoxdur, ancaq burada da ordu, təhlükəsizlik elitası, oliqarxiya, daxili fraksiyalar kimi qeyri-rəsmi veto aktorları önə çıxır. Üstəlik, legitimlik və rejim təhlükəsizliyi qorxusu da burada ikinci səviyyə məhdudiyyəti rolunu oynaya bilir. Yəni iki səviyyəli oyun avtoritar rejimlər üçün də keçərlidir, sadəcə institusional forması fərqlidir. Bu baxımdan da xarici siyasəti anlamaq üçün təkcə dövlətlərarası güc balansına deyil, eyni zamanda hər bir ölkənin daxili siyasi arxitekturasına və bu arxitekturanın liderin “win-set”inə (bir beynəlxalq razılaşmanın daxildə qəbul oluna biləcəyi mümkün variantların çoxluğuna) necə təsir etdiyinə baxmaq vacibdir (Putnam, 1988).
Mövcud daxili siyasət arxitekturası Azərbaycanın balans siyasətinin niyə “müzakirəsiz” idarə oluna bildiyini izah edir: daxili ratifikasiya və nəzarət baryerləri zəif olduqca, xarici siyasət daha dar çevrənin texniki alətinə çevrilir və xaricdəki müxtəlif aktorlara paralel reveranslar daxildə auditoriya xərci yaratmır.
ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosunun (DTHİB) həm 2024-cü ilin prezident seçkisi (ODİHR, 2024a), həm də eyni il keçirilmiş parlament seçkiləri üzrə (ODİHR, 2024b) qiymətləndirmələri real siyasi alternativlərin olmadığını, fundamental azadlıqların və medianın həddən artıq məhdudlaşdırıldığını göstərir. Xüsusilə media sahəsinin daralması, müstəqil medianın yox edilməsi hakimiyyətin həm də xarici siyasət qərarları üzərində “audit”dən azad olmasını təmin edir. “Abzas Media”, “Toplum TV” kimi müstəqil media qurumlarına və vətəndaş cəmiyyəti institutu təmsilçilərinə total və aqressiv repressiya (HRW, 2024), siyasi rəqiblərin həbslə cəzalandırılması tendensiyasındakı əndazəsizlik (BBC 2025) və buna ciddi beynəlxalq reaksiyanın olmaması Azərbaycan iqtidarının xarici siyasətdə sorğu-sualsız, müzakirəsiz qərarlar qəbul etməsini də şərtləndirir.
Azərbaycan iqtidarı bir tərəfdən Şuşa bəyannaməsi imzalayaraq təhlükəsizlik arxitekturasında Ankaranı əsas dayaq elan edir (AzeMedia, 2021), digər tərəfdən də Rusiya ilə qarşılıqlı müttəfiqlik fəaliyyəti bəyannaməsinə imza atır. Rəqabətli və “audit”li bir siyasi sistemdə bu addımların hər birinin geniş izaha, parlament müzakirəsinə, media tənqidinə, strateji doktrina debatına ehtiyacı olardı. Rəqabətsiz və “auditsiz” sistemdə isə çox asanlıqla “milli maraq” etiketi ilə “satıla” bilir. Bu etiket xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan iqtidarının tənqidləri və siyasi alternativləri yox etmə, diktaturaya keçmə siyasətinin əsas devizlərindən biri rolunu oynayır (KHAR Center, 13 yavnar 2026).
Bu konfiqurasiya Türkiyə və Rusiya ilə münasibətlərdə heç bir problem yaratmır, əksinə, Azərbaycanın demokratik rejimə sahib olması status-kvo ilə müqayisədə iki ölkə üçün də daha “riskli”dir. Çünki burada ideoloji yaxınlıqdan çox, daha praqmatik bir uyğunluq işləyir: həm Moskva, həm də Ankara üçün Bakıdakı sərt avtoritar idarəçilik qısa prespektivdə proqnozlaşdırılan və “idarə olunan” tərəfdaş deməkdir. Demokratik tərəfdaşdan fərqli olaraq, avtoritar müttəfiq həm qərarları sürətlə yerinə yetirir, həm də daxildə müqavimətlə üzləşməyən siyasi kursu daha rahat idarə edir.
Türkiyə - legitimlik istehsalı, qələbə ortaqlığı və yeni asılılıq riski
Azərbaycanın Rusiya ilə Türkiyə arasında qurduğu reverans diplomatiyasında Türkiyə sadəcə “yaxın tərəfdaş” deyil; təhlükəsizlik arxitekturasının dayağı kimi təqdim olunan, eyni zamanda daxildə iqtidar üçün legitimlik istehsalında birbaşa rolu olan tərəfdir.
Xüsusilə 2003-cü ilin mübahisəli prezident seçkilərində (CSCE, 2003) və seçkidən əvvəl varis planının reallaşmasında (CACI Analyst, 2003) Ankaranın verdiyi dəstək İlham Əliyevin beynəlxalq legitimlik qazanmasında mühüm rol oynayıb və əlaqələrin sonrakı inkişafının əsasını təşkil edib. 2009-cu ildə yaşanan və təsiri bir müddət davam edən futbol matçı-bayraq-Qarabağ protokolları gərginliyi (Asker, 2009) xaric, bu xətt hər zaman davam edib.
Buradakı ən böyük rolu Ankaranın Azərbaycanla əlaqələri sadəcə iqtidar üzərindən qurması, vətəndaş cəmiyyəti və müxalifətlə münasibətlərdə maksimum ehtiyatlı davranması, ölkədəki demokratiya və insan haqları sahəsindəki problemlərdə iqtidarın mövqeyini dəstəkləməsi oynayıb. Beynəlxalq platformada da istiqrarlı şəkildə davam etdirilən bu yanaşma Ərdoğan iqtidarını Əliyev hakimiyyətinin əsas müttəfiqlərindən, daha doğrusu, qoruyucularından birinə çevirib.
Ankara ilə münasibətlər bir tərəfdən Bakıya hərbi güc, digər tərəfdənsə qələbə narrativini davam etdirmək üçün simvolik kapital (böyük müttəfiqin varlığı) təmin edir. Xüsusilə 2020-ci il müharibəsindən sonra bu simvolik kapital Əliyev-Ərdoğan avtoritar konsolidasiyasının mühüm bir elementinə çevrilib. 2020-ci il İkinci Qarabağ savaşında Azərbaycan-Türkiyə siyasi-hərbi-iqtisadi əlaqələri yeni mərhələyə keçib. Türkiyə Azərbaycanın işğal altındakı torpaqlarının azad edilməsində müstəsna rol oynayıb. 2011–2020-ci illər arasında Azərbaycanın silah idxalında Türkiyə dördüncü sırada — Rusiya, İsrail və Belarusdan sonra — olsa da (SİPRİ, 2021), Ankaradan alınan texnologiyalar — xüsusilə PUA-lar — müharibə dövründə disproporsional təsir yaradıb və döyüş effektivliyi baxımından “oyun dəyişdirici” rolunu oynayıb (Kınık ve Çelik, 2021).
Bu rol 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilə institutlaşıb. “Təhdid və ya hücum” halında qarşılıqlı dəstək ifadə edən Şuşa Bəyannaməsi yalnız bir xarici siyasət sənədi deyil; həm də Əliyev iqtidarı üçün daxili siyasətdə “milli maraq” etiketini gücləndirən, təhlükəsizlik diskursunu önə çıxaran bir çərçivədir. Daxildə siyasi alternativlər sıradan çıxarıldıqca bu tip sənədlər qarşılıqlı “sığorta”ya çevrilir: Türkiyə ilə yaxınlıq daxildə “milli maraq” konsolidasiyası yaradır, bu konsolidasiya isə Türkiyə ilə yaxınlığı sorğu-sualdan uzaqlaşdırır. “Qardaşlıq”, “qələbə” və “işğal altındakı torpaqların bərpası” narrativləri tənqidin “milli marağa qarşı çıxmaq” kimi tövsifini asanlaşdırır. Tənqiddən uzaq tutulan bu yaxınlığa həm də iki ölkənin avtoritar liderlərinin şəxsi iqtisadi maraqları daxildir. Həm Əliyev, həm Ərdoğan iqtidarı müttəfiqlik münasibətlərinin inkişafından ailə kapitallarının (yəni həm də rejim dayaqlarının) güclənməsi üçün kifayət qədər yararlanır. Ərdoğan iqtidarına yaxın olan, “beşli çete” kimi bilinən iş adamlarına aid şirkətlərin Azərbaycandakı fəaliyyəti (Medyascope, 2021), Əliyev ailəsinin Türkiyədəki açıq və gizli investisiyaları (Haber Sol, 2025) bunun aşkar nümunələridir. Bu qarşılıqlı fayda iki tərəf üçün həm də qarşılıqlı təhlükəsizlik sığortasıdır.
Ancaq hər nə qədər qarşılıqlı fayda və sığorta davam etsə də, iki iqtidarın (əslində iki liderin) siyasi kapitalda şəriklik sevməyən xarakteri asılılıq-gərginlik riskini də daim ehtimal daxilində tutmağı tələb edir. Məsələn, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 2024-cü ildə İsraili nəzərdə tutaraq “Liviyaya, Qarabağa necə girdiksə, eynisini onlara da edərik” açıqlamasını verməsi (Reuters, 2024) və Azərbaycanın rəsmi dövlət qəzetinin buna “hər sursatın əvəzini qəpiyinə qədər ödəmişik”, “məlum bəyanatlar erməni dəyirmanına su tökür”, “xalqımızın, ordumuzun, komandanımızın qələbəsini öz adlarına çıxırlar” kimi sərt cümlələrlə reaksiya verməsi (Azərbaycan qəzeti, 2024) iki tərəfin də öyündüyü qələbənin əslində hansı gərginlik mənbəyi olduğunu nümayiş etdirən faktlardan sadəcə biridir. Yəni bir yandan Türkiyə Azərbaycan iqtidarının qələbə üzərindən legitimlik səylərinin ortağı və dayağıdır — Ankara ilə münasibətlər “milli məsələ” paketində qablaşdırıldığından bu mövzudakı hər hansı sual və şübhə asanlıqla zərərsizləşdirilə bilir və bütün şübhəli əməliyyatlar toxunulmazlıq statusu qazanır. Ancaq digər yandan iki tərəf də qələbə koalisiyasında hansının payının yüksək olması məsələsində olduqca həssasdır — Ərdoğanın region liderliyi və “böyük qardaş” iddiası ilə İlham Əliyevin mütləq “müzəffər”, “güclü oyunçu” ambisiyası bu nöqtədə ciddi şəkildə toqquşur. Rəsmi dildə açıq şəkildə ifadə edilməsə də, Türkiyənin iqtidara yaxın ictimai dairələrində belə bir rəy mövcuddur ki, Ankara Qarabağın işğaldan qurtarılmasındaki kilid aktordur və Azərbaycan iqtidarı bu minnətin əvəzini Türkiyənin siyasətinə uyğunlaşdırılmış davranışları ilə ödəməlidir. Bu, xüsusilə İsrail-Fələstin qarşıdurmasına dair KİV və sosial media diskussiyalarında müşahidə olunur. Azərbaycan iqtidarı isə bu minnət yükünə ağrılı yanaşır — bu, istər “Azərbaycan” qəzetinin yuxarıda qeyd etdiyimiz yazısındakı qəzəb notlarında, istərsə də İlham Əliyevin Fələstinlə bağlı “Ərəb dünyasının məsələlərini ərəb dünyası həll etməlidir” kimi açıqlamalarında özünü göstərir (Reuters, yanvar 2026). Bu psixoloji-siyasi “minnət” çərçivəsi Bakının manevrlərini məhdudlaşdıra bilər.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ikinci bağlılıq-asılılıq kanalı tranzit və enerji xəttidir. Türkiyə Azərbaycan üçün yalnız müttəfiq deyil, Avropa bazarına çıxışın geosiyasi qapısı rolunu oynayır. TANAP və Cənub Qaz Dəhlizi Bakıya həm hakimiyyətinin əsas dayağı olan iqtisadi gəlir, həm də Qərbin tənqidləri qarşısında dayanıqlılıq təmin edir. Burada bir yandan Rusiya-Azərbaycan-Türkiyə arasında bir ittifaq, həm də hələlik üstü örtülən ziddiyyətlər mövcuddur. Belə ki, xüsusilə Rusiyanın Ukraynaya qarşı total müharibəyə başladığı 2022-ci ildən sonra Avropada enerji tədarükünün diversifikasiyası ehtiyacı həm Azərbaycanın, həm Türkiyənin rolunu artırıb. İki ölkə də bunun maddi ve geosiyası üstünlüyündən yararlanır. Bu məqamda Azərbaycan və Türkiyə əslində Rusiyanı əvəz edən iki ortaq rəqib rolunu oynayır. Ancaq eyni zamanda Rusiya təbii qazının Azərbaycan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarında “yuyulması”na dair kifayət qədər iddialar və əsaslı şübhələr mövcudur. Bu məqamda üç ölkə koalisiya içindədir (KHAR Center, noyabr 2025).
Ancaq həm Rusiya qazının Avropa bazarında “yuyulması”na Azərbaycan və Türkiyənin vasitəçilik etdiyinə dair bu iddialar (Van Rij, 2024), həm də ABŞ-ın Türkiyə üzərində enerji diversifikasiyası və Rusiya qazından asılılığı azaltma, LNG bazarına yönləmə təzyiqi, bu faydanın uzun vədədə davam etdirilməsini sual altında qoyur. Baş döndürücü sürətlə dəyişən geosiyasi sistemdə şəffaf olmayan bu cür əməliyyatlar qısa müddətdə ciddi qazanc təmin etsə də, eyni zamanda bir təhdid-asılılıq bağı yaradır.
Türkiyə sütununun üçüncü və bəlkə də ən həssas tərəfi onun Rusiyaya qarşı “avtomatik balans” kimi qəbul edilməsinə dair illüziyadır. Bakı üçün Türkiyə faktoru Moskvaya qarşı çəkindirici rol oynayır, amma bu rol heç vaxt tam simmetrik deyil. Türkiyənin Rusiya ilə paralel münasibətləri (enerji asılılığı, turizm, ticarət və təhlükəsizlik dialoqları, Rusiyanı Qərbə qarşı qalxan kimi istifadə etməsi və s) Ankara üçün müəyyən limitlər yaradır. Yəni Türkiyə Bakının əlində sabit və şərtsiz “qalxan” deyil; o, öz gündəliyi olan, Moskvaya qarşı müəyyən sahələrdə rəqabət aparsa da, əksərən və əsasən kompromis axtaran bir aktordur. Bu, Azərbaycanın reverans diplomatiyasının Türkiyə ayağını həm faydalı, həm də qeyri-müəyyən edir: Ankara ilə müttəfiqlik dili Bakının Moskvaya qarşı əlində həm çəkindiricilik, həm də bazarlıq üstünlüyü yaradır. Bakı bu yaxınlıqla Rusiyaya “tək deyiləm” mesajı verir və Rusiyanın sərt eskalasiya ehtimalını zərərsizləşdirir. Amma bu da şərtsiz rıçaq deyil, çünki Türkiyənin Rusiya ilə paralel yaxınlığı da Bakının manevr sərbəstliyini məhdudlaşdırır, “özbaşına” addım atmasını sual altına alır.
Rusiya - nə köhnə dost, nə yeni düşmən
Azərbaycan iqtidarı Rusiyaya qarşı Türkiyə faktorundan təhlükəsizlik yastığı olaraq istifadə etdiyi kimi Türkiyə ilə yaxınlığın yaratdığı riskləri balanslaşdırmaq üçün də Moskvadan tam qopmama xəttini ardıcıl şəkildə davam etdirir. Bu həm də Qərbə qarşı bir müdafiə mexanizmidir.
Azərbaycan iqtidarının Moskva ilə münasibətlərdə əsas məqsədi Rusiya ilə yenidən “böyük-kiçik qardaş” münasibətlərinə girmək deyil, onu idarəolunan risk səviyyəsində saxlamaqdır. Çünki Rusiya ilə birmənalı yaxınlıq əvvəla Əliyevin ölkə daxilindəki avtoritarlaşmanı dərinləşdirməsi, son demokratiya işartılarını da yox etməsi baxımından riskdir - Moskvanın patronajlığını qəbul etmək Qərbin Azərbaycan iqtidarına qarşı “tolerantlığını” azalda bilər. Rusiyadan birbaşa qopuş isə Əliyev iqtidarının həm antidemokratik mahiyyətinə, həm də maraqlarına ziddir. “Suverenlik” pərdəsi altında Moskva ilə məsafəli yaxınlıq Azərbaycan iqtidarının reverans imkanlarını genişləndirir.
Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hücumunun başladığı tarixdən iki gün əvvəl — 22 fevral 2022-ci ildə iki ölkə arasında imzalanan, “daxili işlərə qarışmama”, suverenlik və təhlükəsizlik kimi formulları ehtiva edən müttəfiqlik bəyannaməsi bu qarşılıqlı manevrlərə əsaslanan münasibətlərin institutlaşmış formasıdır (President Az, 2022). Ancaq digər tərəfdən rəsmi Bakı Rusiyanın rıçaqlarını azaltmağa çalışır və bunun üçün xüsusilə Türkiyənin hərbi-texniki-siyasi dəstəyindən istifadə edir. 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsini bitirən sənəd Moskvanın Azərbaycan ərazisində fiziki mövcudluğunu (sülhməramlılar) şərtləndirirdi və Rusiyanın ən mühüm rıçaqlarından biri kimi önə çıxırdı. Ancaq Ukrayna müharibəsinin başlaması Azərbaycan üçün bu məsələdə bir fürsət pəncərəsi yaratdı — Rusiya sülhməramlı kontingenti Qarabağdan çıxdı (AP, 2024), Ağdamda yerləşən Rusiya-Türkiyə birgə monitorinq mərkəzi fəaliyyətini dayandırdı (İnterfax, 2024). Əlbəttə, Azərbaycan iqtidarı Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdan çıxmasını da özünün “qələbə xanəsinə” yazdı, ancaq sonrakı proseslər göstərdi ki, bu, Rusiyanın Bakıya qarşı istifadə edə biləcəyi yeganə rıçaq deyildi, hətta digər rıçaqlarla müqayisədə olduqca simvolik əhəmiyyət daşıyan hadisəydi.
Yəni bu bir “Rusiya hərbçiləri getdi, problem bitdi” hadisəsi deyildi, əksinə, ondan sonra göründü ki, hərbi kontingent olmadan da Rusiya Bakı üçün asanlıqla qopacağı aktor deyil. Ticarət-tranzit şəbəkələri, diaspora, miqrasiya kanallarının siyasi istifadəsi, informasiya və mədəni təsir infrastrukturu, regional proseslərdə “ləngitmə və ya sürətləndirmə” rolu kimi rıçaqlar həm Azərbaycanın suverenliyi, həm də rejimin manevr sərbəstliyi üzərində təhdid olaraq qalır (Kitachaev, 2025a).
2024-2025-ci illərdə Moskva ilə Bakı arasında yaşanan gərginləşmə-yumşalma dalğaları həm bu təhdidin, həm də Azərbaycan iqtidarının bu təhdid qarşısındakı davranışlarının izlənilməsi baxımından önəmliydi. 2024-cü ilin dekabrında Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemləri AZAL sərnişin təyyarəsini vurdu, nəticədə təyyarə Qazaxıstanın Aktau limanında qəzaya uğradı və 38 nəfər həlak oldu. Rusiya hadisəni ört-basdır etməyə çalışanda İlham Əliyev faciədən bir neçə gün sonra Rusiyadan “günahını etiraf etməyi” və məsuliyyəti üzərinə götürməyi tələb etdi. Rusiyanın ilkin reaksiyalarını isə “absurd versiyalar” adlandırdı (Reuters, 2024). Bir neçə ay sonra - 2025-ci ilin iyununda Əliyev yenidən Rusiyanı təyyarəni təsadüfən vurduğunu açıq şəkildə qəbul etməyə, məsul şəxsləri cəzalandırmağa çağırdı (Reuters, 2025).
Daha sonra bu gərginlik Rusiyadakı Azərbaycan diasporunun nümayəndələrinə təzyiq və Azərbaycanın cavab həmlələri ilə davam etdi. 2025-ci ilin iyununda Yekaterinburqda Rusiya xüsusi xidmət orqanları “antiterror əməliyyatı” adı ilə azərbaycanlı ailənin evinə hücum etdi və əməliyyat zamanı iki Azərbaycan vətəndaşı öldürüldü. Azərbaycan bununla bağlı Rusiyaya etiraz notası verdi (XİN, 2025). Rəsmi Bakı təkcə Rusiya təhlükəsizlik qüvvələrini azərbaycanlıları qəsdən öldürməkdə ittiham etmədi, həm də Rusiya ilə bağlı bütün mədəni tədbirləri ləğv etdi, Rusiyanın “Sputnik” agentliyinin Bakı ofisinə reyd keçirdi və əməkdaşlarını saxladı. Bundan əlavə, sonradan yayılan fotolara əsasən döyülmüş vəziyyətdə olan bir neçə rus İT mütəxəssisi də tutuldu və narkotik alveri, eləcə də kiber fırıldaqçılıqda ittiham edildi. “Rossotrudniçestvo” xətti ilə fəaliyyət göstərən mədəniyyət mərkəzləri və bir neçə assosiasiyanın ofisləri yoxlanıldı, texnika və sənədləri müsadirə olundu (The Guardian, 2025). Rusiyada isə müxtəlif şəhərlərdə Azərbaycan diaspor fəalları, biznes sahibləri daha sıx yoxlamalara, sorğu-suala, inzibati təzyiqlərə və publik aşağılamalara məruz qaldı (AP, 2025).
Ancaq bu epizodlara və qısa müddətli “Əliyev Putinə meydan oxuyur” propaqandasına baxmayaraq 2025-ci ilin oktyabrında İlham Əliyev tonunu xeyli yumşaldaraq Putinə apardığı təhqiqat barədə “ətraflı məlumat” üçün ayrıca təşəkkür etdi, “hər şeyin obyektiv şəkildə həll olunacağına heç bir şübhəmiz yox idi” dedi və iki ölkə münasibətlərinin bütün sahələrdə “uğurlu şəkildə inkişaf etdiyini”, ticarət və digər istiqamətlərdə “heç bir yavaşlama olmadığını” vurğuladı (AA, oktyabr 2025). Gərginlik epizodları da bu açıqlama ilə sona çatdı və Azərbaycan dövlət mediasındakı Rusiya əleyhdarlığı ritorikası yüksəldiyi kimi söndü…
Bu epizodlar göstərdi ki, Bakı kontrollu eskalasiyadan yalnız müdafiə reaksiyası kimi deyil, hesablanmış siyasi alət kimi də istifadə edə bilir. Yaşanan gərginlik-yumşalma dalğaları Bakıya Moskvayla kontrollu qarşıdurmanın mümkün dividendlərini nümayiş etdirdi. Burada birinci dividend sərt ritorika ilə daxili səfərbərliyi artırmaq idi. Qarabağ qələbəsinin üstündən keçən müddət artdıqca cəmiyyətdə “dəmir yumruq” ətrafındakı səfərbərlik azalır. Uzun illər ölkədəki gəlir bərabərsizliyini, yoxsullaşmanı, korrupsiyanı, vətəndaş cəmiyyəti üzərindəki təzyiqləri və avtoritarlaşmanın dərinləşməsini pərdələyən “Qarabağ boyda dərd” də, bu pərdələməni legitimləşdirən “müzəffər lider” eyforiyası da artıq aktuallığını itirir. Yeni bir milli (vəya təhlükəsizlik) problem, ya da yeni bir xarici düşmən bu durumda avtoritarizmin legitimləşməsinin davamı üçün çox mühüm qida mənbəyi ola bilər. Ancaq Ermənistanla yeni bir konflikt rejimin özü üçün də arzuedilən deyil və müttəfiqi Türkiyənin də buna dəstək verməsi mümkün görünmür. Bu şəraitdə “Rusiya boyda” bir xarici düşmənə meydan oxumaq avtoritar legitimləşməni davam etdirmək baxımından Azərbaycan iqtidarının işinə yarayır.
İkinci dividend seçilmiş rıçaqlarla qiymət artırmağın mümkünlüyünü nümayiş etdirmək idi. Yaşanan konfliktlər Rusiya–Azərbaycan münasibətlərində diaspor, miqrasiya və informasiya alətlərinin necə sürətlə və asanlıqla təzyiq alətinə çevrilə bildiyini göstərdi. Azərbaycan XİN-in etiraz notası, mədəni tədbirlərin və səfərlərin ləğvi, “Sputnik” ofisinə basqın, “Rus Evi”nin bağlanması, Rusiya vətəndaşlarının nümayişkəranə saxlanılması və döyülməsi ilə bu alətlərin Bakı üçün də “qiymət paketi”nə daxil olduğunu göstərdi.
Üçüncü dividend Qərbdən sığorta əldə etmək idi. Azərbaycan uzun müddətdir Qərbdə özünü etibarlı enerji tərəfdaşı və regionda sabit, dünyəvi güc kimi təqdim etməyə çalışır. Ancaq bu imic daxili repressiya dalğaları ilə daim zədələnir. Kremllə hazırkı gərginlik Qərbin diqqətini Bakının daxili pozuntularından onun “müstəqil”, hətta “antirusiya” mövqeyinə yönəltməyə kömək edir. Yəni Bakı bu konflikt sayəsində Rusiyanın avtoritar müttəfiqi kimi deyil, xüsusilə enerji sahəsində Rusiyaya qarşı qlobal qarşıdurmada Qərbin strateji müttəfiqi kimi görünməyə çalışır. Bunun təminatı isə Brüssel və Vaşinqtonun Azərbaycanın daxili problemlərinə göz yumması olur (Kitachaev, 2025b).
Digər tərəfdən İlham Əliyev Rusiya ilə gərginliyin faydalarından yararlanarkən prosesin nəzarətdən çıxmasına imkan verməməyə çalışır. Ölkənin avtoritarlaşması, bütün tənqidçi səslərin susdurulması ona həm “Rusiyaya meydan oxuya bilən”, həm də “Rusiya ilə dost ola bilən” lider imicini sorğu-sualsız davam etdirmə fürsəti verir.
Bu səbəbdən tərəflər asanlıqla düşmən ritorikasından imtina edib heç nə olmamış kimi davam edə bilirlər. Rusiya Azərbaycan üçün komponentlər, yanacaq və digər xammalın ən böyük təchizatçılarından biridir; həmçinin Azərbaycanın kənd təsərrüfatı məhsulları üçün vacib bazardır. Üstəlik, Azərbaycana pul köçürmələrinin təxminən 46 faizi Rusiyadan gəlir; rəsmi məlumata görə təkcə Moskvada 300 mindən çox azərbaycanlı miqrant yaşayır və işləyir. Kreml bu əmək miqrantlarının həyatını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirəcək addımlar atsa, Bakı həm iqtisadi itkilərlə, həm də miqrantların qayıtması fonunda daxili siyasi risklərlə üzləşər (Kitachaev, 2025c).
Yəni Azərbaycan hakimiyyəti Moskva ilə münasibətləri kontrollu şəkildə, Rusiya ilə iqtisadi-siyasi münasibətləri tamamilə qoparmadan gərginləşdirərək həm daxildə, həm xaricdə xal qazanmağa çalışır. Qərblə münasibətlərdə problem yarandığı zaman isə bu manevrlər tamamilə əks istiqamətdə çalışır — insan haqları və demokratiya məsələləri gündəliyə gəlincə, “başqa seçimimiz də var” mesajı kimi Moskva kanalından istifadə edilir.
Rusiya xətti struktur olaraq muxtariyyəti genişləndirməkdən çox, onu şərtləndirən və asimmetrik asılılıq riski yaradan bir çərçivədir. Çünki əvvəla, Rusiyanın postsovet ölkələrinə münasibətdəki davranışı asılılıq üzərində qurulub — Moskva bu ölkələrə bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi yanaşmır. İkincisi, Azərbaycan iqtidarının strateji muxtariyyət anlayışı rejim muxtariyyətindən ibarətdir və bu yanaşma da bütün münasibətlərdə assimetrik asılılıq riski doğurur. Xüsusilə də normativlərə deyil, gücə əsaslanan münaribətlərdə bu risk daha yüksəkdir. Bakı Rusiyadan bu asılılıq riskini üçüncü aktorlarla (Türkiyə və ya Qərb) və kontrollu gərginliklərlə sığortalamağa çalışır.
Nəticə
Rusiya və Türkiyə ilə münasibətlərin dinamikası göstərir ki, Bakının xarici siyasət manevrləri dövlət muxtariyyətini gücləndirməkdən çox, rejimin daxili legitimlik və beynəlxalq təhlükəsizlik ehtiyaclarına xidmət edir. Türkiyə ilə "qələbə ortaqlığı" və hərbi yaxınlıq cəmiyyətdə “milli maraq” kimi təqdin olunaraq (və ciddi ölçüdə də qarşılıq görərək) daxili nəzarətin yox edilməsini pərdələyir. Bu, iqtidara xarici siyasəti özünün maraqları və şəxsi (ailə) kapitalının sığortalanması məqsədilə istifadə imkanı verir və "rejim muxtariyyəti" yaradır. Yəni Türkiyə ilə müttəfiqlik daha çox iqtidarın qalxanı rolunu oynayır.
Başqa tərəfdən, Rusiya ilə gərginlik-yumşalma ziqzaqları göstərir ki, Azərbaycanın xarici siyasət strategiyası sabit prinsiplər deyil, rejimin həyatda qalması üçün müvəqqəti qiymət müəyyənləşdirmə bazarlığı əsasında qurulub. Moskvanın miqrasiya, ticarət və təhlükəsizlik sahələrindəki təsirlərinə qarşı dövlətin institusional müdafiə mexanizmlərinin olmaması, ölkəni asimmetrik asılılıq qarşısında zəif vəziyyətə gətirir.
Nəticədə Rusiya–Türkiyə balansı Azərbaycan üçün stabil strateji muxtariyyət təmin etmir əksinə, asimmetrik asılılıq yollarını artırır və Azərbaycanı iki regional gücün həm daxili, həm də xarici siyasət maraqlarının təsirinə daha açıq bir oyunçuya çevirir. Yəni balansın gerçək nəticəsi olaraq dövlət muxtariyyəti deyil, rejimin manevr imkanları genişlənir. Bu model qısa dövrdə çevik görünə bilər, lakin uzun müddətdə xarici siyasəti asılılıq kanallarına qarşı daha dayanıqsız və həssas vəziyyətə salır. Regional güc nisbətləri dəyişdikdə və ya böyük aktyorlar arasında münasibətlər yeni formalara keçəndə ölkə üçün bu çevikliyin qiyməti yüksək ola bilər.
İSTİNADLAR
Skocpol, Theda, 1982. Bringing the State Back İn. A Report on Current Comporative Research on the Relationship between States and Social Structures. https://items.ssrc.org/from-our-archives/bringing-the-state-back-in-a-report-on-current-comparative-research-on-the-relationship-between-states-and-social-structures/
Lindvall, Johanne and Teorell Jan, 2016. STATE CAPACITY AS POWER: A CONCEPTUAL FRAMEWORK. https://ces.fas.harvard.edu/uploads/files/events/State-Capacity-as-Power-September-2016.pdf
Nettl, John Peter, 1968. The State as a Conceptual Variable. https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/state-as-a-conceptual-variable/B367A80AE747AB6FDB74643E161C27B5
Levitsky, Steven & Way, Lucan, 2010. Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War, səh. 54-58
Migdal, Joel S, 1988. Strong Societies and Weak States, səh. 206-210.
David, Steven R, 1991. Explaining Third World Alignment. World Politics 43, no. 2, s 233–256.
Skocpol, Theda, 1979. States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia, and China. Cambridge: Cambridge University Press, 1979.
Beblawi, Hazem, 1987. The Rentier State in the Arab World. In The Rentier State, edited by Hazem Beblawi and Giacomo Luciani, 49–62. London: Routledge.
Fearon, James D, 1994. Domestic Political Audiences and the Escalation of International Disputes. https://web.stanford.edu/group/fearon-research/cgi-bin/wordpress/wp-content/uploads/2013/10/Domestic-Political-Audiences-and-the-Escalation-of-International-Disputes.pdf
Putnam, Robert D, 1988. Diplomacy and Domestic Politics: The Logic of Two-Level Games. https://www.guillaumenicaise.com/wp-content/uploads/2013/10/Putnam-The-Logic-of-Two-Level-Games.pdf
OSCE/ODIHR, 2024a. Lack of genuine political alternatives in a restricted environment characterized Azerbaijan’s presidential election, international observers say. https://odihr.osce.org/odihr/elections/azerbaijan/562494
OSCE/ODIHR, 2024b. Azerbaijan’s elections devoid of real competition amid diminishing respect for fundamental freedoms, but efficiently prepared: international observers. https://odihr.osce.org/odihr/elections/575509
Human Rights Watch, 2024. “We Try to Stay Invisible”: Azerbaijan’s Escalating Crackdown on Critics and Civil Society. https://www.hrw.org/report/2024/10/08/we-try-stay-invisible/azerbaijans-escalating-crackdown-critics-and-civil-society
BBC News Azərbaycanca, 2025. AXCP sədri Əli Kərimlinin həbs olunduğu bildirilir. https://www.bbc.com/azeri/articles/cn09yd16nr5o
AzeMedia, 2021. The full text of the Shusha Declaration. https://aze.media/the-full-text-of-the-shusha-declaration/
Fəttah, Elman, yanvar 2026. Qələbədən sonra sərtləşmə: Azərbaycan avtoritarizminin diktaturaya keçid trayektoriyası. Khar Center. https://www.kharcenter.com/arasdirmalar/qelebeden-sonra-sertlesme-azerbaycan-avtoritarizminin-diktaturaya-kecid-trayektoriyasi
Commission on Security and Cooperation in Europe, 2004. Azerbaijan Elections. https://www.csce.gov/wp-content/uploads/2017/01/Azerbaijan-Elections_0.pdf
CACI Analyst, 2003. AZERI PRIME MINISTER ILHAM ALIYEV RECEIVED INVITATION TO PAY OFFICIAL VISIT TO TURKEY TO GET SUPPORT OF ANKARA. https://www.cacianalyst.org/component/k2/item/8306-news-digest-caci-analyst-2003-8-8-art-8306.html
Asker Ali, 2009. Tehlikeli Üçgen: Türkiye-Ermenistan-Azerbaycan. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü. https://21yyte.org/guney-kafkasya-iran-pakistan-arastirmalari-merkezi/tehlikeli-ucgen-turkiye-ermenistan-azerbaycan/2998
SİPRİ, 2021. Arms Transfers to Conflict Zones: The Case of Nagorno-Karabakh. https://www.sipri.org/commentary/topical-backgrounder/2021/arms-transfers-conflict-zones-case-nagorno-karabakh
Kınık, Hülya və Çelik, Sinem, 2021. The Role of Turkish Drones in Azerbaijan’s Increasing Military Effectiveness: An Assessment of the Second Nagorno-Karabakh War. İnsight Turkey. https://www.insightturkey.com/articles/the-role-of-turkish-drones-in-azerbaijans-increasing-military-effectiveness-an-assessment-of-the-second-nagorno-karabakh-war
Medyascope, 2021. Son Karabağ Savaşı’nın tek galibi Azerbaycan değil: aralarında Cengiz, Kalyon, Demirören, Kolin ve Özgün’ün olduğu Türk firmalarına milyonlarca dolarlık ihale verildi. https://medyascope.tv/2021/06/11/son-karabag-savasinin-tek-galibi-azerbaycan-degil-aralarinda-cengiz-kalyon-demiroren-kolin-ve-ozgunun-oldugu-turk-firmalarina-milyonlarca-dolarlik-ihale-verildi/
Haber Sol, 2023. Aliyevlerin Bodrum sevdası ve gayrimenkul serveti: Erdoğan’ı ziyaretinden önce dikkat çeken. https://haber.sol.org.tr/haber/aliyevlerin-bodrum-sevdasi-ve-gayrimenkul-serveti-erdogani-ziyaretinden-once-dikkat-ceken
Reuters, 2024. Erdogan says Turkey might enter Israel to help Palestinians. https://www.reuters.com/world/middle-east/erdogan-says-turkey-might-enter-israel-help-palestinians-2024-07-28/
Azərbaycan, 2024. Qarabağ zəfərinin müəllifi müzəffər Ali Baş Komandan və Azərbaycan Ordusudur. https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/qarabag-zeferinin-muellifi-muzeffer-ali-bas-komandan-ve-azerbaycan-ordusudur-1722458765
Reuters, yanvar 2026a. Azerbaijan will not send peacekeepers to Gaza, president says. https://www.reuters.com/world/middle-east/azerbaijan-will-not-send-peacekeepers-gaza-president-says-2026-01-05/
KHAR Center, 2025. Kiçik tədarükçüdən geosiyasi aktora: Azərbaycanın enerji kartı avtoritar idarəetmənin qalxanı kimi. https://www.kharcenter.com/nesrler/kicik-tedarukcuden-geosiyasi-aktora-azerbaycanin-enerji-karti-avtoritar-idareetmenin-qalxani-kimi
Van Rij Armida, 2024. The EU’s continued dependency on Russian gas could jeopardize its foreign policy goals.
https://www.chathamhouse.org/2024/06/eus-continued-dependency-russian-gas-could-jeopardize-its-foreign-policy-goals
President of the Republic of Azerbaijan, 2022. Declaration on allied interaction between the Republic of Azerbaijan and the Russian Federation. https://president.az/en/articles/view/55498
Associated Press, 2024. Russia begins withdrawing peacekeeping forces from Karabakh, now under full Azerbaijan control. https://apnews.com/article/russia-azerbaijan-withdrawal-f60ed4e9ca5e78c071b77a2fa57cd765
Interfax, 2024. Turkish-Russian monitoring center in Karabakh ceases operations. https://interfax.com/newsroom/top-stories/101829/
Kitachaev, Bashir, 2025a. Why Is Azerbaijan Ramping Up Tensions With Russia? https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2025/07/azerbaijan-russia-arguments?lang=en
Reuters, 2024. Azerbaijan president says crashed plane was shot at from Russia. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/azerbaijan-pays-tribute-pilots-passengers-who-perished-air-crash-2024-12-29/
Reuters, 2025. Azerbaijan leader says he wants Russia to admit it accidentally shot down passenger plane killing 38. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/azerbaijan-leader-says-he-wants-russia-admit-it-accidentally-shot-down-passenger-2025-07-19/
Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan, 2025. (No. 287/25). https://mfa.gov.az/az/news/no28725
The Guardian, 2024. Officials report 29 survivors and 38 killed as plane crashes in Kazakhstan. https://www.theguardian.com/world/2024/dec/25/kazakhstan-plane-crash-aktau-azerbaijan-airlines-baku-grozny-fog-chechnya
Associated Press, 2025. Tensions are rising between Russia and Azerbaijan. Why is this happening now? https://apnews.com/article/russia-azerbaijan-putin-aliyev-tensions-relations-627104d770071082be26c189161b1ac9
AA, 2025. Azerbaijan terminates operations of Russian House in Baku. https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/azerbaijan-terminates-operations-of-russian-house-in-baku/3474115
Kitachaev, Bashir, 2025b. Why Is Azerbaijan Ramping Up Tensions With Russia? https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2025/07/azerbaijan-russia-arguments?lang=en
Kitachaev, Bashir, 2025c. Why Is Azerbaijan Ramping Up Tensions With Russia? https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2025/07/azerbaijan-russia-arguments?lang=en
