(Yazı “Khar Center”in analitik qrupu tərəfindən Azərbaycan avtoritarizmi araşdırmaları çərçivəsində hazırlanıb)
Giriş
Qlobal miqyasda böyük nüfuza malik araşdırma və analiz mərkəzi “Economist Intelligence Unit”in dövri olaraq açıqladığı demokratiya indeksində diqqəti cəlb edən cox vacib məqamlardan biri budur: demokratik qəbul edilən ölkələr mərkəzləşmiş siyasi sistemə malik deyillər (Economist Intelligence Unit 2025). Biri digərinə münasibətdə əks-mərkəzləşmə səviyyəsinin daha yüksək və ya aşağı olması ilə fərqlənsə də, hamısında yerli özünüidarə effektiv sistem kimi mövcuddur. İndeksin aşağısında yer alan avtoritar rejimlərdə isə çox az istisnalarla (İran, Rusiya, Vyetnam və s.) əsasən ultra mərkəzləşmiş siyasi sistemlər hökmrandır, yerli özünüidarə institutu ya ümumiyyətlə mövcud deyil, ya da tamamilə formal xarakter daşıyır (Azərbaycan nümunəsi). Həmçinin, çox az istisnalarla yüksək iqtisadi tərəqqinin və rifahın olduğu ölkələr də məhz siyasi sistemin əks-mərkəzləşməyə əsaslandığı demokratik ölkələrdir.
Əks-mərkəzləşmə ilə demokratiya, avtoritarizm və ifrat siyasi mərkəzləşmə arasında əlaqə uzun illərdir siyasi araşdırmaçılar üçün mühüm tədqiqat istiqaməti olaraq qalır. Bu məsələ Avropa və Latın Amerikası ölkələri üçün bir qədər köhnə mövzu olsa da, keçmiş Sovet İttifaqı və bir sıra Asiya ölkələri üçün öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Tədqiqatçıların cavab axtardığı xeyli sayda suallar var. Onların bəziləri xüsusilə aktualdır. Məsələn, niyə bir qayda olaraq avtoritar rejimlər əks-mərkəzləşmə islahatlarından çəkinir, ifrat mərkəzləşmiş idarəçilik onlar üçün alternativsiz siyasi seçimə çevrilir? Rusiya və Qazaxıstanın timsalında aparılan bir araşdırmada vurğulanır ki, (Busygina et al. 2017) əks-mərkələşdirmə yaxud mərkəziyyətçilik barədə qərarlar siyasətçilərin öz fayda və çıxarlarına dair qiymətləndirmələrindən doğan strateji seçimin nəticəsidir. Avtoritar rejimlərdə siyasi prioritet piramidasının başında gələn əsas hədəf siyasi rəqabətin məhdudlaşdırılması və hakimiyyətin qorunub saxlanılmasıdır. Onlar bu məqsədi təmin edən əsas alətlərdən biri kimi də məhz mərkəzləşmiş siyasi sistemi görürlər. Amma bir tərəfdən də xarici iqtisadi şərtlər (məsələn, qloballaşma) dünya bazarlarında rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını tələb edir ki, bu da fiskal və inzibati əks-mərkəzləşdirməni aktuallaşdırır.
Digər tərəfdən, avtoritar rejimlərin dar siyasi maraqları ilə cəmiyyətin iqtisadi maraqları arasında yaranan ziddiyyət müəyyən mərhələdən sonra ölkəni siyasi və iqtisadi böhranlarla üz-üzə qoyur.
Əks-mərkəzləşmənin və seçkili yerli özünüidarənin əleyhdarlarının ən çox səsləndirdiyi əks arqument budur ki, xidmətlərin keyfiyyətinin, eləcə də yerli sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsinin birbaşa yerli və regional idarçəliyin seçkili, yaxud təyinatlı olması ilə bağlılığı yoxdur, mərkəzi hökumətin yerli strukturları da ictimai xidmətləri seçkili strukturlarla eyni keyfiyyətdə təmin edə bilər. Lakin dünyanın qabaqcıl ölkələrinin son 100 illik təcrübəsi göstərir ki, təyinatlı şəxslərin karyerası onların mərkəzi hökumətin prioritetlərinə nə dərəcədə uyğun davranmasından asılı olur və regionların real ehtiyacları isə heç də həmişə həmin prioritetlərlə uzlaşmır. Amma seçkili şəxslərin taleyini yerlərdə seçicilər müəyyən edir. Təyinatlı şəxslər yerli ehtiyacları keyfiyyətli şəkildə müyyən etmək imkanına sahib olsalar da, zəruri məlumatları mərkəzin istəklərinə uyğun, təhlükəsiz formada, uğursuzluqları isə gizlədərək və ya yumşaldaraq yuxarılara çatdırmalı olurlar. Bürokratik sistemdə xoşagəlməz məlumatları çatdırmaq ciddi risk daşıyır. Məsələn, yerli yolların çəkilməsi, yaxud içməli su üçün bir quyunun qazılması kimi kiçik (hətta mikroskopik) miqyaslı işlər icma üçün həyati əhəmiyyət kəsb edə bilər, amma mərkəzin planlarının önündə böyük layihələr gəlir.
Təyinatlı strukturlar və şəxslər seçkili institutlar qədər şəffaf və hesabatlı ola bilmirlər. Çünki bu təkcə arzu və niyyətə bağlı məsələ deyil, ictimai nəzarət və siyasi iştirakçılıq sayəsində mümkün olur. Təyinatlı strukturlar hesabatlılığı yuxarı orqan qarşısında məsuliyyət kimi görür və buna uyğun davranırlar. Bəzən əhalinin narazılığı çox olsa belə, yuxarıların dəstəyi olduğu üçün uzun müddət kürsüdə qala bilirlər. Amma seçkili şəxslər buraxdıqları səhvə görə seçicinin səsi ilə cəzalanır. Yəni şəffaf və hesabatlı, ictimai rəy qarşısında məsuliyyətli, qəbul edilən hər qərarı ictimaiyyətin rəyini öyrənərək və onun ehtiyacını nəzərə alaraq qəbul edən seçkili yerli institutlar lokal iqtisadi inkişafda daha böyük uğur nümayiş etdirirlər.
Hələ təxminən 200 il əvvəl fransız sosiloloq Aleksis de Tokvill Amerikanın siyasi və ictimai həyatına dair yazdığı “Amerikada demokratiya” kitabında bildirir ki, azad toplumların gücü yerli özünüidarəyə dayanır. Bu cür idarəetmə yarada bilməyən cəmiyyətlər azad düşüncəyə də sahib ola bilmirlər, mərkəzləşmiş idarəçilik altında yaşayan insanlar rahatlığını itirir. Bu, onların müstəqil yaşamaq hissini zədələyir. Onun fikrincə, mərkəzi hökumət nə qədər məlumatlı olursa-olsun, bir icmanın həyatındakı bütün vacib detallara hakim olması, imkansızdır, mərkəzləşmənin görüləcək yaxşı işlərə daha çox mane olmaqda alternativi yoxdur (Alexis de Tocqueville, 1895).
Görünür ki, dünyanın xeyli sayda ölkəsi üçün son 200 ildə dəyişən çox şey yoxdur: yenə də idarəçiliyi bir əldə toplayan, ən ucqarda yerləşən icmaların ən xırda məişət problemlərinin həllinə özünü məsul bilən mərkəzləşmiş hakimiyyətlər iş başındadırlar. Onların hamısının arqumentləri də oxşardır – insanlar hələ özlərini idarə etməyə hazır deyillər. Elə əldə etdikləri nəticələr də aşağı-yuxarı eynidir: inkişafdan qalan bölgələr, ehtiyacları qarşılanmayan və keyfiyyətli xidmət almayan icmalar, sosial-iqtisadi inkişafında aralarında böyük fərqlər olan əyalətlər.
Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda yeni yaranan "III Respublika Platforması" özünün konseptual sənədlərində respublikaçılıq anlayışını güc balansı və yerli özünüidarəetmə ilə birbaşa əlaqələndirərək desentralizasiya tezisini irəli sürür. Platformanın yanaşmasına görə, seçkili demokratiyanın formalaşması üçün ilkin şərt hakimiyyətin əks-mərkəzləşdirilməsidir. Təşkilatın proqram sənədlərində desentralizasiya siyasi model olmaqla yanaşı, eyni zamanda regionlarda inkişafın disbalansını aradan qaldıracaq əsas vasitə kimi təqdim edilir. Məqsəd, bölgələri sosial-iqtisadi baxımdan daha həyat qabiliyyətli yerlərə çevirməkdir (ResPlatforma, 2023).
Bu baxış əks-mərkəzləşdirməni regionlararası iqtisadi tarazlığın təmin edilməsi mexanizmi kimi dəyərləndirən müasir yanaşmalarla tam üst-üstə düşür.
“Khar Center”in bu tədqiqatı Azərbaycanda son 20 ildə, siyasi avtoritarizmin və ona paralel olaraq siyasi mərkəzləşmənin gücləndiyi şəraitdə regionların qeyri-bərabər iqtisadi inkişafına, paytaxt mərkəzli iqtisadi inkişaf modelinin təhlilinə həsr olunub. Tədqiqatın məqsədi Azərbaycanda avtoritar siyasi mərkəzləşmənin regionların qeyri-bərabər iqtisadi inkişafına necə təsir etdiyini təhlil etmək, əks-mərkəzləşmə ilə yerli özünüidarənin dayanıqlı regional inkişaf üçün zəruriliyini əsaslandırmaq və “Siyasi əks-mərkəzləşmə və yerli özünüidarə institutlarının zəifliyi Azərbaycanın regionlarında qeyri-bərabər iqtisadi inkişafın formalaşmasına necə təsir edir?” sualını cavablamaqdır.
Nəzəri çərçivə
Avtoritar rejimlərdə ifrat mərkəzləşmə ilə regional inkişafın disbalansı (tarazsızlığı) arasındakı funksional asılılığı anlamaq üçün əks-mərkəzləşmə (desentralizasiya) anlayışının konseptual strukturuna və onun regional iqtisadiyyat nəzəriyyələrindəki yerinə nəzər salmaq zəruridir. İdarəetmə elmində əks-mərkəzləşmə sadəcə inzibati səlahiyyətlərin bölgüsü deyil; o, eyni zamanda siyasi hesabatlılıq, maliyyə muxtariyyəti və bazar səmərəliliyinin kəsişməsində yer alan çoxölçülü mexanizmdir.
Çarlz Tibutun "Ayaqlarla səsvermə" modeli yerli idarəetmənin geniş səlahiyyətlərə malik olduqda, müstəqil vergi və xidmət paketləri təqdim edə bildikdə, vətəndaşların və şirkətlərin öz tələblərinə uyğun mühitləri seçmə tendensiyasını qeyd edir (Tiebout, 1956). Bu isə bölgələr arasında güclü iqtisadi rəqabət yaradır. Uolles Outs "Fiskal federalizm" əsərində yazır ki, mərkəzi hökumətin ölkənin hər yerində eyni və standart ictimai xidmətlər təqdim etməsi heç vaxt uğurlu olmur (WALLACE E. OATE, 1972). Yerli ehtiyaçlar, məsələn, Yardımlıdakı yol problemləri ilə Xızıdakı quşçuluq infrastrukturu arasındakı müxtəlif tələbləri yerli idarəetmə daha yaxşı anlayır və resursları daha effektiv şəkildə istiqamətləndirir.
İctimai seçim nəzəriyyəsinə görə isə mərkəzləşmiş dövlət bürokratiyası öz maraqlarını təmin etmək üçün böyüməyə və resursları israf etməyə meyllidir; bu vəziyyət onu "Leviafan" rolunu oynamağa vadar edir (monopolistləşdirir). Siyasi mərkəzləşmə isə yerli rəqabəti aradan qaldırır. Əks-mərkəzləşmə məhz bu inhisarçı gücü sarsıdaraq bürokratik xərcləri azaldır və vergi ödəyicisinin pulunun birbaşa xidmətlərə yönəlməsini təmin edir (Buchanan and Gordon Tullock, 1962).
"Millətlər niyə tənəzzül edir" əsərinin "İnklüziv və Ekstraktif İnstitutlar" teoriyası bölməsində müəlliflər qeyd edir ki, tam mərkəzləşmiş avtoritar rejim tipik ekstraktiv institutu nümayiş etdirir. Bu cür sistemlərdə iqtisadi resurslar, məsələn neft gəlirləri və investisiyalar, yalnız mərkəzi elitanın siyasi mühafizəsini təmin etmək məqsədilə paytaxtda toplanır (Daron Acemoglu və James A. Robinson, 2012). Yəni regional inkişafın bərabərsizlikləri birbaşa yerli elitanın və cəmiyyətin qərar qəbul etmə mexanizmindən uzaqlaşdırılmasından irəli gəlir.
Əks-mərkəzləşmə əleyhdarları və avtoritar elitalar isə mərkəziyyətçi siyasətlərini əsaslandırmaq üçün adətən üç əsas əks-arqument irəli sürürlər:
İnzibati potensial çatışmazlığı, Makroiqtisadi sabitlik və miqyas effekti, Siyasi parçalanma və separatizm qorxusu (Remy Prudhomme, 1998).
Birinci arqumentin əsasını "Yerli səviyyədə peşəkar kadr bazası və institusional potensial yoxdur, səlahiyyətlərin aşağıya verilməsi vəsaitlərin idarəolunmaz israfına və yerli korrupsiyaya səbəb olacaq" təşkil edir.
Halbuki, institusional potensial sərbəst fəaliyyət və təcrübə prosesində formalaşır. Səlahiyyət və büdcə verilməyən yerli strukturda peşəkar kadrın yetişməsi qeyri-mümkündür. Üstəlik, mərkəzi idarəetmədə rəhbər və icraçı problemi daha dərindir. Mərkəz ucqardakı icraçının fəaliyyətinə effektiv nəzarət edə bilmir. Bu da müəyyən mənada korrupsiyaya, əsasən də hesabatların saxtalaşdırılmasına münbit şərait yaradır.
İkinci arqumentin əsasında "Böyük infrastruktur layihələrini həyata keçirmək və makroiqtisadi sabitliyi qorumaq üçün resurslar mərkəzi büdcədə toplanmalıdır" iddiası durur.
Bu prinsip magistral yollar kimi genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinin icrası üçün keçərli ola bilər. Lakin yerli ehtiyacların həlli və yerli biznesin dəstəklənməsi sahələrində mərkəzi planlaşdırma resursların qeyri-effektiv istifadəsinə yol açır.
Üçüncü arqument "Regional güc mərkəzlərinin formalaşması ölkənin unitar strukturuna və daxili təhlükəsizliyinə təhdid yaradır." kimi əsaslandırılır.
Ancaq akademik müzakirələr göstərir ki, məhz yerli tələblərə qarşı etinasızlıq, mərkəz və regionlar arasındakı iqtisadi tarazsızlıq (məsələn, Yardımlı ilə Bakı arasındakı böyük fərq) daxili sosial gərginlik və separatizm üçün əlverişli şərait yaradır. Əks-mərkəzləşmə isə regional elitaları mərkəzi idarəetməyə qarşı radikallaşmaqdan qoruyur və onları sistemin qanuni iştirakçısına çevirir.
Nəzəri çərçivə göstərir ki, Azərbaycandakı mövcud regional disbalans təbii-coğrafi amillərin nəticəsi deyil. Bu, avtoritar rejimin hakimiyyəti qorumaq üçün seçdiyi ifrat siyasi mərkəzləşmə strategiyasının qaçılmaz iqtisadi fəsadıdır. Resursların və qərarların tək əldə toplanması bütün ölkədə iqtisadi rəqabəti, bölgələrdə isə təşəbbüskarlığı tamamilə məhv edir.
Azərbaycanda yerli özünüidarə: səlahiyyətləri və maliyyə potensialı
Azərbaycanda bələdiyyələrə ilk seçkilər 1999-cu ildə keçirilb və bundan 2 il sonra ölkə Avropa Şurasının “Yerli Özünüidarə haqqında” Avropa Xartiyasına qoşulub. Ölkədə bələdiyyələrin fəaliyyətini tənzimləyən çoxsaylı qanunvericilik aktları da qəbul edilib. “Bələdiyyələrin statusu haqqında”, “Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında”, “Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında” qanunlar və s. bura daxildir.
Hər nə qədər çoxsaylı qanunlar qəbul edilsə də, hüquqi aktların bolluğu ölkədə zəruri səlahiyyətlərə və maliyyə resurslarına malik yerli özünü institunun yaranmasına zəmin yaratmayıb. Şübhəsiz ki, bu məsələ təkcə hüquqi boşluqlarla bağlı deyil, əks-mərkəzləşmə üçün siyasi iradənin yoxluğu ilə bağlıdır. Azərbaycanda bələdiyyələrin yaranması nisbətən demokratik mühitin, xüsusən müstəqil media və vətəndaş cəmiyyətinin mövcud olduğu, məhdud sayda olsa da real mexalifət partiya təmsilçilərinin parlamentdə təmsil edildiyi dövrə təsadüf edir. Lakin son 20 ildə, ölkənin nəhəng təbii resurs gəlirləri əldə etməsi, 3 dəfə ardıcıl konstitusiya dəyişikliyi nəticəsində bir şəxsin məhdudiyyətsiz hakimiyyətdə qalma imkanı qazanması və bütün demokratik təsisatları sıradan çıxarması ilə vəziyyəti kökündən dəyişdi. Əks-mərkəzləşmə və yerli özünüidarənin gücləndirilməsi tamamilə siyasi gündəlikdən çıxdı. Əksinə, ölkədə tək adam rejiminin formalaşması və ifrat siyasi mərkəzləşmə baş verdi.
Azərbaycanda yerli özünidarə institunun nə qədər formal xarakter daşıdığını, niyə siyasi mərkəzləşmə təşəbbüslərinin qarşısında maneəyə çevrildiyini dəqiq bilmək üçün bu sualın cavabını tapmaq kifayət edir: mövcud yerli özünüidarə sistemi Avropa Xartiyasının tələblərinə nə dərəcədə cavab verir? Əvvəla, Azərbaycan qanunvericiliyi bələdiyyələri real hakimiyyət təsisatları kimi qəbul etmir və bu ifadə hüquqi sənədlərdə öz əksini tapmır. Halbuki “Yerli özünüidarə haqqında” Xartiya yerli özünüidarəni dövlət işlərinin bir hissəsini öz üzərinə götürmək üçün real hakimiyyət səlahiyyətləri olan idarəetmə təsisatları kimi müəyyən edir. Sənədin müddəalarına görə, yerli özünüidarə orqanlarının fəaliyyəti yuxarı hakimiyyət orqanlarının iradəsini yerinə yetirməklə məhdudlaşmır və yerli özünüidarə qurumlarının ümumi publik idarəçilik sistemində olan, lakin özünün muxtar idarəçilik çərçivələrinə malik hakimiyyət təsisatlarıdır. Xartiya açıq şəkildə vurğulayır ki, yerli səviyyədə dövlət səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsi, bir qayda olaraq, əsas etibarı ilə vətəndaşlara daha yaxın olan hakimiyyət orqanlarına həvalə edilməlidir. Öz növbəsində, yerli özünüidarə orqanlarına verilən səlahiyyətlər tam və müstəsna olmalıdır. Eləcə də bu səlahiyyətlərin başqa bir hakimiyyət orqanı, mərkəzi və ya regional orqan tərəfindən mübahisələndirilməsi yaxud məhdudlaşdırılması halları qanunla dəqiq müəyyən edilməlidir (“Yerli özünüidarə haqqında” Avropa Xartiyasının təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Qanunu). Xartiyanın tələblərindən çıxış etdikdə, Azərbaycanda bələdiyyələrin nəinki real hakimiyyət statusu yoxdur, hətta icmaların əziyyət çəkdiyi gündəlik məişət problemlərinin həllü üçün real səlahiyyətləri də yoxdur. Məsələn, icmaların içməli su təminatı, məişət tullantılarının toplanması və daşınması, suvarma su infrastrukturunun saxlanması, orta və məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin gündəlik fəaliyyətinin təmin olunmasında bələdiyyələrə hansısa səlahiyyət tanınmır (“Bələdiyyələrin statusu haqqında” Qanun).
Digər tərəfdən, reallaşdırılması üçün hüquqi manelər olmayan səlahiyyətlərin həyata keçirilməsindən ötrü bələdiyyələrin maliyyə resursları yoxdur. Xartiyanın müddəlarına görə, yerli özünüidarə orqanları səlahiyyətlərinin icrası üçün kifayət qədər maliyyə vəsaitlərinə və öz funksiyalarını yerinə yetirmək üçün bu vəsaitlərə sərbəst sərəncam vermək imkanına malik olmalıdırlar. Avropa Şurası hesab edir ki, bələdiyyələr həm yerli vergi və ödənişlər toplamaq, həm də tənzmimlənən maliyyə mexanizmləri vasitəsilə mərkəzi hökumətdən büdcə dəstəyi ala bilməlidirlər. Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir? Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-cü il üçün açıqladığı hesabata görə, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 685 bələdiyyənin hamısının birlikdə ümumi büdcə gəlirləri 65,6 milyon manat və ya 38,6 milyon ABŞ dolları olmuşdur. Bu gəlirlərin az qala yarısı və ya 31,1 milyon manatı Bakı və Sumqayıt şəhərləri, elcədə Abşeron rayonunda fəaliyyət göstərən bələdiyyələrə aiddir. Həmin hissəni nəzərə almasaq, ölkənin bölgələrində fəaliyyət göstərən təxmiən 633 bələdiyyənin (ölkə üzrə bütün bələdiyyələrin 92,5 faizi) büdcə gəlirləri 34,5 milyon manat yaxud 20 milyon dollar təşkil edir. Əhalinin hər nəfəri üçün götürdükə, bələdiyyə büdcələrinin adambaşına gəlirləri 6,4 manat və ya 3,8 dollardır (Dövlət Statstika Komitəsi: “Bələdiyyə büdcələrinin icrası Hesabatı: 2025-ci il”). Müqayisə üçün təkcə bir fakta diqqət yetirmək kifayətdir: Avropa Şurası Yerli və Regional Hakimiyyətlər Konqresinin hələ 2020-ci ildə Ermənistanda yerli demokratiyanın vəziyyətinə dair apardığı son monitorinq hesabatına görə (“Monitoring of the application of the European Charter of Local SelfGovernment in Armenia”) əhalisi Azərbaycandan 3,5 dəfə az, iqtisadiyyatı 4 dəfəyə yaxın kiçik olan bu ölkədə bələdiyyə büdcələrinin ümumi həcmi 126,5 mlrd. dram və ya həmin dövrün məzənnəsi ilə 262 milyon dollar olmuşdu. Göründüyü kimi, hələ 5 il əvvəl Ermənistanda adambaşına bələdiyyə büdcə gəlirlərinin məbləği (87 dollar) Azərbaycanda 2025-ci ildə qeydə alınmış göstəricidən təxminən 24 dəfə yüksək olub. Ermənistanda yerli büdcəslərin ÜDM-ə nisbəti 2,5 faizə yaxın olsa da, Azərbaycanda həmin göstərici hətta 0,1 faizə də çatmır.
Əslində bələdiyyələrin səlahiyyətlərinin nə dərəcədə məhdudluğunu onların maliyyə resurslarının son dərəcə qıt olmasından aydın görmək olur. Əlavə olaraq, xərclərin sturkturu da səlahiyyətsizliyin aşkar təsdiqidir. Belə ki, 2025-ci ildə ölkə üzrə bələdiyyələrin məcmu xərcləri 61,8 milyon manat (36,3 milyon dollar) olub. Bu xərclərin təxminən 70 faizi və ya 43 milyon manatı bələdiyyələrin inzibati xərcləri olub. Yəni, hansısa səlahiyyətlərin icrası üçün bütün bələdiyyələrin sərəncamında 19 milyon manata yaxın (11 milyon dollara yaxın) vəsait qalıb. Bu vəsaitlər də əsasən kommunal xidmətlərin göstərilməsinə (5,4 milyon manat), əhalinin sosial cəhətdən dəstəklənməsinə (3,6 milyon manat), yolların təmirinə (3,2 milyon manat) və s. xərclənib. Bələdiyyələrin saxlanması üçün inzibati xərclər nəzərə alınmazsa, sırf yerli xidmətlərin təşkili üçün ayrılan bələdiyyə xərclərinini götürdükdə, ölkə üzrə adambaşına büdcə xərcləri 1,8 manata və ya 1 dollara yaxındır. Bu fakt Azərbaycanda tamamilə qüsurlu yerli özünüidarə sisteminin olduğunu göstərir. Burda “qüsurlu” onu ifadə edir ki, bələdiyyələrə hətta formal da olsa hansısa səlahiyyət tanınsa belə, onların iş görmək üçün büdcəsi, peşəkar kadr bazası olmur, real iş görə bilmirlər. Belə yerli özünüidarə sisteminin olduğu ölkədə bir qayda olaraq regionların inkişafı arasında kəskin fərqlər olur, zəngin bölgələr daha çox inkişaf edir, kasıb bölgələr daha çox geri qalır.
Yerli özünüidarəsiz Azərbaycan regionlarının sosial-iqtisadi vəziyyəti
Müstəqil və tərəfsiz mütəxəssislər Azərbaycanda yetərincə etibarlı və keyfiyyətli rəsmi statistikanın olmadığını müntəzəm vurğulayırlar. Amma hətta bu statistikanın özü regionların sosial-iqtisadi göstəricilərindəki son dərəcə böyük, uçurum xarakterli fərqləri gizlədə bilmir. Dövlət statistika qurumu əksər normal idarəçiliyin və statistik hesabatlılığın olduğu ölkələrdən fərqli olaraq regional ÜDM-i hesablamadığından bu araşdırmada rəsmi mənbələrdəki başqa bir vacib göstəricidən – adambaşına məhsul buraxılışı göstəricisindən istifadə edəcəyik. Əslində adambaşına ÜDM göstərici də ümumi buraxılışdan məhsul və xidmət istehsalına sərf olunan xammal və material xərclərini çıxmaqla əldə edilir. Başqa sözlə, ümumi məhsul buraxılışı əlavə dəyər kimi xalis göstərici olmasa da, hər bir region üzrə istehsalın ümumi və adambaşına həcmi barədə zəruri informasiya təqdim edir. Aşağadakı diaqramda ölkə üzrə ən yüksək və ən aşağı 5 rayon və şəhərin (ümumilikdə 10 inzibati ərazi vahidi) nümunəsində adambaşına istehsal həcminə görə bölgələr arasında fərq təqdim edilib (Dövlət Statistika Komitəsi, “Regionlar üzrə ümumi məhsul buraxılışı” Hesabatı):
Təqdim edilən rəqəmlərdən göründüyü kimi, ölkənin neft-qaz hasilatının mərkəzi olan Bakı şəhəri adambaşına məhsul buraxılışının həcmi ən sonuncu yerdə olan Yardımlı rayonunun analoji göstəricisindən 25 dəfə yüksəkdir. Ən yüksək göstəriciyə malik 5 bölgədən 2-i Bakı və Sumqayıtın olması təbiidir. Çünki 2025-ci ildə ölkə üzrə ÜDM-nin 75 faizi, yəni iqtisadiyyatda yaranan əlavə dəyərin hər 4 manatından 3-ü məhz bu iki inzibati ərazi vahidinin payına düşür. Yerdə qalan üç bölgədən ikisi – Daşkəsən və Siyəzən də təbii resurs hasilatının mövcud olduğu ərazilərdir. Ölkə üzrə gümüş istehsalının təxminən 90 faizi, qızıl istehsalının 20 faizi Daşkəsən rayonunda hasil edilir. Məhz təbii resurs hasilatı sayəsində Daşkəsəndə ümumi məhsul buraxılışının 85 faizi sənayedə formalaşır. Bu faktı onu göstərir ki, faktiki olaraq qızıl və gümüş hasilatından kənarda Daşkəsəndə iqtisadiyyat yox səviyyədədir. Məsələ bundadır ki, bölgənin bu resurslardan vergi və ya resurs rentası formasında götürdüyü qazanc da yoxdur. Əgər belə olmasa, Daşkəsən ərazisində toplanan vergilərin həcminə görə bölgə reytinqində aşağı sıralarda yer almaz. 2026-cı ilin dövlət büdcəsi ilə bağlı sənədə baxanda bunu aydın görmək olur. Daşkəsəndə toplanması nəzərdə tutulan vergilərin həcmi (7,7 milyon manat) ən aşağı adambaşına məhsul göstəricinə malik iki rayondan biri olan Lerik rayonu üzrə vergi öhdəliyindən (6,4 milyon) əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənmir. Yaxud ərazliləri işğaldan azad edilən, əhalisi hələ köçürülməyən, bərpa işləri davam edən, faktiki olaraq iqtisadiyyatı olamayan Qubadlı rayonunun vergi gəlirlərinin həcmi (7,7 milyon manat) Daşkəsən rayonunun göstərici ilə eynidir (“Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il dövlət büdcəsi haqqında” Qanun). Mədənçıxarma sənayesi Daşkəsən rayonu üçün ciddi bir məşğulluq imkanı da təqdim eləmir. Rayonun 18,5 min məşğul əhalisinin təxminən 5 faizi (1000 nəfər) mədən sənayesində çalışır.
Siyəzəndə isə böyük həcmdə olmasa da, neft-qaz hasilatı mövcuddur. Ölkənin Bakıdan kənarda çıxarılan təbii qaz və xam neftinin təxminən 10 faizi Siyəzənin payına düşür.
Təbii resurs olmadan yüksək göstəriciyə malik Xızı rayonu isə bu nəticəyə heç də yüksək iqtisadi inkişaf sayəsində nail olmayıb. Belə olsa idi, bu rayon ən zəif vergi potensialı olan bölgələr sırasında olmazdı. 2026-cı il üçün Xızı rayonunun vergi öhdəliyi 6 milyon manat təsdiqlənib. Daşkəsəndən fərqli olaraq Xızı rayonunda istehsalın 85 faizii aqrar sektorda cəmlənib. Amma bunun səbəbi heç də fermerçiliyin inkişafı deyil. Rayonda ölkənin iki ən böyük quşçuluq müəssisəsi fəaliyyət göstərir və əhali sayına (17 min nəfər) görə ölkənin ən kiçik rayonu olduğu üçün məhz bir və ya iki iri fabrikin fəaliyyət göstərməsi adambaşına istehsal həcminə görə onu siyahısının yuxarı pillələrinə çıxarır. Xızıda aqrar sektorun yüksək göstəricilərinin adıçəkilən müəssisələrdən qaynaqlanmasını statistik göstəricilər də təsdiq edir. Məsələn, ölkə üzrə əkin sahələrinin cəmi 0,3 faizi, iri və xırda buynuzlu heyvanların təxminən 1 faizi Xızı rayonunun payına düşdüyü halda, quşların 11 faizi, quş ət istehsalının üçdə biri, yumurta istehsalının 22 faizi Xızı rayonu vasitəsilə təmin edilir.
Yeri gəlmişkən, Bakı Araşdırmalar İnstitunun apardığı bir araşdırma üzə çıxarmışdı ki, Azərbaycan qonşu ölkələr içərisində məshul istehsalında regionların payına görə ən böyük qeyri-bırabərliyin müşahidə edildiyi ölkədir. Həmin araşdırmadan aydın olur ki, Azərbaycanda bölgələr üzrə ən aşağı və ən yüksək adambaşına regional məhsul buraxılışı göstərici arasında fərq 25 dəfəyə yaxın olduğu halda, bu rəqəm Qazaxıstanda 6, Türkiyədə 4,5, Ermənistanda 4,3, Gürcüstanda 2,6 təşkil edir (Baku Research Institute 2025).
Regionların inkişafında qeyri-bərabərliyin köklü səbəblərindən biri investisiyaların bölgələrarası qeyri-bərabər bölgüsüdür. Statistika göstəriri ki, investisiya ölkənin harasında yüksək səviyyədə təmərküzləşibsə, məhsul istehsalının da əhəmiyyətli hissəsi orda yaranıb. Aşağıda təqdim edilən məlumatlardan görünür ki, 20 il ərzində (2005-2025-ci illər) ölkə iqtisadiyyatına qoyulan fiziki investisiyaların təxminən 70 faizi Bakı və Abşeron yarımadasının payına düşüb. Qeyd olunan illərdə ümumi investisiya qoyuluşlarının məbləği 305 milyard manata yaxın olub. Milli hesablar statistikası göstərir ki, həmin dövrdə ölkənin ümumi məhsula buraxılışının və milli gəlirinin förmalaşmasında da bu coğrafiyanın xüsusi çəkisi 75-80% intervalında dəyişib. Ölkənin yerdə qalan ərazisi də investisiyaların 30 faizinə yaxın hissəsinə sərəncam verdiyi 20 illik dövrdə ölkə üzrə ümumi məhsul buraxılışının 20-25 faizini yarada bilib.
Son illərdə sərmayə qoyuluşlarında ölkə əyalətlərinin xüsusi çəksinin artmasında həlledici səbəb işğaldan azad edilmiş ərazilərə yatırılan investisiyalardır. 2021-2025-ci illərdə bu ərazilərə ümumi investisiya qoyuluşu 25 milyard manata yaxın olub ki, bu da son 20 ildə iqtisadiyyat üzrə cəmi sərmayə yatırımlarının 8 faizindən bir qədər çoxdur. Bu o deməkdir ki, ölkə iqtisadiyyatının 20 illik investisiya qoyuluşlarının 76 faizinə yaxını və ya təxminən 230 milyard manatı Bakı və Abşeron yarımadası ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin hesabına təmin edilib.
Ölkənin bütün inzibati əraziləri üzrə əsas kapitala investisiya qoyuluşlarının məbləği və ümumi göstəricidə xüsusi çəkisi aşağıdakı cədvəldə təqdim olunub:
2005-2025-ci illərdə ölkənin inzibati ərazi vahidləri üzrə investisiyaların məbləği
(mln. manatla) və ümumi ölkə göstəricisində payı (faizlə)
Rəsmi statistik məlumatlardan göründüyü kimi, 20 illik investisiya qoyuluşlarında Bakı şəhərindən sonra ən yüksək pay Naxçıvan Muxtar Respublikasına aiddir. Sərmayələrin 5 faizinə qədəri (14,5 mlrd. manat) Naxçıvana yatırılıb. Azərbaycanda yerli və regional seçkili idarəetmə olmadığı üçün bütün investisiya qərarları mərkəzdən verilib. Ayrı-ayrı rayon və şəhərləri əhatə edən yerli inkişaf planları, onların maliyyə tutumu, orta və uzun müddətli strateji olan sənədləri olmadığı üçün investisiya ehtiyaclarının hansı meyarlar əsasında qiymətləndirildiyi də cəmiyyət üçün qeyri-müəyyən olaraq qalır. Məsələn, Şəki və Şamaxı turizm potensialı olan, oxşar relyefə malik rayonlardır. Lakin Şəki Şamaxı ilə müqayisədə 45% daha böyük əraziyə, 75% daha çox əhaliyə malik olduğu halda, hər iki rayona 20 illik investisiya qoyuluşları eyni olub (təxminən 1,6 milyard manat). Yaxud Şəmkir və Cəlilabad demək olar ki, eyni ərazi ölçüsünə və əhali sayına malik olduğu halda, Şəmkirə 2,5 dəfə daha çox sərmayə yatırılıb.
Müqayisə üçün qeyd etməyə dəyər ki, (Piacentini 2014) hazırda OECD ölkələri üzrə dövlət investisiyalarının 57 faizinə bilavasitə regional və şəhər seçkili idarəetmə qurumları sərəncam verirlər. Bu investisiyalara nəqliyyat, enerji, genişzolaqlı internet, təhsil, səhiyyə, mənzil təminatı, su təchizatı və sanitariya kimi bütün mühüm istiqamətlər daxildir. Ətraf mühit və iqlimlə bağlı dövlət investisiyalarının 64 faizinə isə bilavasitə seçkili yerli hökümətlər cavabdehdir. Yerli seçkili qurumlar bu invesitisiyaları müxtəlif mənbələr hesabına maliyyələşdirmək imkanına sahibdirlər. OECD üzrə seçkili yerli özünüidarənin xərcləmələri mənbəyinin təxminən 45 faizi yerli vergi yığımlarıdır. Öz növbəsində, maliyyə resurslarının 37 faizi qrant və subsidiyalardan, 18 faizi digər mənbələrdən (məsələn, borclanmalar) formalaşır.
Bölgələrin sərmayələrdən aldığı payın azlığı ilə yanaşı özəl sektorun əyalətlərə investisiya qoyuluşu potensialının da son dərəcə aşağı olması diqqəti cəlb edən vacib məqamdır. Özəl sərmayələrin payına baxmaqla bölgələrin iqtisadi inkişafı, potensialından istifadə səviyyəsi barədə dərhal fikir yürütmək imkanı yaranır. Biznesin olmadığı, yaxud çox zəif olduğu əyalətlər həm də rəqabətin olmadığı, texnoloji geriliyin, insan kapitalının inkişafı üçün stimul hökm sürdüyü coğrafiyanın mövcudluğu deməkdir.
Biznesin sərmayələrdə payının həddən artıq kiçik olduğu bəzi inzibati ərazi vahidləri üzrə məlumatlar aşağıdakı diaqramda təqdim edilib:
2016-2024-cü illərdə bəzi rayonlara investisiya qoyuluşlarında özəl sektorun payı, %
Yalnız Bakı şəhərində son 20 il üzrə ümumi investisiyalarda özəl sektorun payı 65 faizinə yaxındır. Yerdə qalan regionların əksəriyyətində bu göstərici 20-40% intervalında dəyişir. 20-dən artıq inzibati ərazi vahidi üzrə isə biznes sərmayələrinin ümumi investisiyalara nisbəti 20 faizdən də aşağı olub. Yuxarıdakı diaqramdan göründüyü kimi, hətta Qobustan və Şabran rayonlarında həmin göstərici 2-3% ətrafındadır – yəni bu rayonlara yatırılan hər 100 manat sərmayənin 97-98 manatı dövlət xəttilə gəlir.
Əslində yuxarıda Azərbaycanla bağlı təqdim edilən üç göstərici – ayrı-ayrı regionların iqtisadiyyatın ümumi məhsul buraxılışında və investisiya qoyuluşlarında payı, eləcə də adambaşına düşən məhsul istehsalının həcmi Azərbaycanda bütün iqtisadiyyatın ölkənin coğrafi olaraq təxminən 5-6 faizini təşkil edən ərazidə - Bakı və Abşeron yarımadasında formalaşdığını göstərir. Amma bir sıra bəzi mühüm göstəricilər var ki, onlar bu arqumenti və reallığı daha da gücləndirir. Belə göstəiriclərdən biri əyalətlərin iqtisadiyyatının strukturudur. Rəsmi statistik göstəricilərin analizi göstərir ki, ölkənin xeyli sayda rayonunda aqrar sektorun ümumi məhsul buraxılışında payı 50% və daha yüksəkdir. Kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatda dominant mövqedə olması Azərbaycanda əyalətlərin iqtisadi geriliyini göstərən çox mühüm faktlardan biridir. Azərbaycanın kənd təsərrüfatının əlavə dəyər yaratmaq potensialı olduqca məhdud (ÜDM-nin təxminən 6 faizi) və sahənin bir işçisinə düşən məhsulun həcmi kifayət qədər kiçik olduğu nəzərə alındıqda, aqrar əsaslı bölgə iqtisadiyyatının nə dərəcədə zəif olduğu daha aydın görünür. Aşağıdakı diaqaramda aqrar sektorun daha yüksək paya malik olduğu bölgələr üzrə real vəziyyət təqdim edilib:
Kənd təsərrüfatı istehsalının ümumi məhsul buraxılışında payı (2025-ci il), %
İşğaldan yeni azad edilmiş ərazilər nəzərə alınmazsa, ölkənin inzibati ərazi vahidlərinin az qala yarısının iqtisadiyyatında aqrar sektorun payı 50-85% intervalında dəyişir. Bu o deməkdir ki, həmin rayonların məşğulluğunda da aşağı gəlirli və ağır fiziki əl əməyinin təşkil etdiyi kənd təsərrüfatı istehsalı üstünlük təşkil edir. Məsələn, yuxarıdakı diaqramda adı qeyd olunan Ağstafa, Qusar, Samux kimi rayonlarda aqrar məşğulluğun payı 50-65% intervalındadır.
Digər mühüm göstərici isə bölgələrdən toplanan vergilərin məbləği və ölkənin ümumi büdcəsində payıdır. 2025-ci ilin təsdiq edilmiş dövlət büdcəsi qanununda Bakı şəhəri istisna olmaqla ölkənin yerdə qalan bütün ərazilərindən toplanacaq yerli büdcə gəlirlərinin məbləği (“2025-ci il üzrə dövlət büdcəsi haqqında” Qanun) 1,4 milyard manat nəzərdə tutulub ki, bu ölkənin dövlət büdcəsi gəlirlərinin cəmi 3,6 faizinə, büdcənin məcmu qeyri-mərkəzləşdirilmiş (yerli) gəlirlərinin isə 9 faizinə bərabərdir. Aşağıdakı diaqramda ölkənin ən yüksək və ən aşağı vergi daxilolmalarına və adambaşına gəlirlərə malik 20 inzibati ərazinin məlumatları təqdim edilib:
2025-ci ildə ölkənin ən yüksək və ən aşağı vergi gəlirlərinə malik inzibati ərazi vahidləri
Bakı şəhəri üzrə adambaşına gəlirlər 6000 manata yaxındır və bu 2-ci sırada dayanan Sumqayıt şəhərinin göstəricisindən 10 dəfə, ən sonuncu yerdə dayanan Yardımlı rayonunun göstəricisindən 100 dəfə çoxdur. Doğrudur, belə bir arqument səslənə bilər ki, bögələrin iqtisadiyyatında aqrar sektor üstünlük təşkil edir, hökumət isə bu sektoru vergidən azad edib. Amma bu reallıqdır ki, Azərbaycanda kənd təsərrüfatının ÜDM-də payı kifayət qədər kiçik (6 faizə yaxın) olmaqla yanaşı, ümumi sahə məhsulunun 90 faizə qədəri ortaq torpaq ölçüsü 2-3 hektarı ötməyən kiçik ailə təsərrüfatlarıdır. Əksər inkişaf etməkdə olan və inkişaf etmiş ölkələrdə isə bu cür kiçik fermer təsərrüfatları onsuz da vergi imtiyazı olan, əksinə dövlətdən subsidiya dəstəyi alan strukturlardır. Üstəgəl, bu cür təsərrüftalarıın istehsal etdiyi məhsulun xeyli hissəsi vergitutma obyetki olan bazar dövriyyəsi deyil və şəxsi istehlaka gedir. Bir sözlə, Azərbaycanda hətta aqrar sektora vergi güzəştləri ləğv edilsə belə, yerli gəlirlərdə ciddi artım yarada bilməz. Məsələn, adambaşına vergi gəlirləri 60-65 manat olan rayonların göstəricisi maksimum 100 manat ola bilər ki, bu yenə də ölkə üzrə maksimum hesab edilən məbləğdən az qala 60 dəfə azdır.
Regional inkişafda “Potyomkin kəndi” effekti
Azərbaycan hökuməti son 20 ildə regionların iqtisadi geriliyini, paytaxtla bölgələr arasında uçurum həddinə çatan sosial-iqtisadi bərabərsizliyi pərdələmək üçün yalnız bir iş görə bilib: ölkə əhalisinin az qala yarısının məskunlaşdığı kəndləri unuduraq əsasən əyalət şəhələrində (Gəncə və Mingəçevir kimi respublika tabeli şəhərlər, eləcə də rayon mərkəzləri) ictimai diqqəti cəlb edən infrastruktur layihələri həyata keçirib. Belə layihələrə idman-olimpiya komlpekslərinin, gənclər mərkəzlərinin tikintisi, yolların bərpası və s. daxildir. Amma kənardan parlaqlığı ilə diqqət çəkən binalar bölgələrdə iqtisadi inkişafı təmin etməyib, reallıqda isə əyalətlərdəki ağır sosial-iqtisadi problemlərin üstünə bər-bəzəkli örtük funksiyası yerinə yetirib. Tarixdə bunun çox obrazlı bir bənzətməsi var: 18-ci əsrin sonlarında Rusiya Krımı tam öz nəzarətinə keçirdikdən xeyli müddət sonra yeni qazanılmış torpaqlarda həyatın necə dəyişdiyini canlı görmək üçün çariça Yekaterina bölgəyə səfər edir. Çünki ətrafındakı məmurlar onu inandırmışdılar ki, Osmanlıdan alınan bu torpaqlar ağlasığmaz inkişaf yaşayır, insanlar da öz yeni dövlətlərinin himayəsində çox xoşbəxtdirlər. Çariçanın qəfil səfəri Krımın idarəçiliyinə məsul olan, Yekaterinanın böyük etimad göstərdiyi Qriqori Potyomkinin qarşısında iki yol qoydu: ya illərlə yığılıb qalmış problemləri qısa müddətdə həll etmək, ya da problemləri həll edilmiş kimi göstərmək. Aydındır ki, birinci variantı yalnız hansısa xəyali sehirli çubuğun gücü ilə həll etməyə ümid etmək olardı. Ona görə dərhal ikinci yol seçildi: Çariçanın keçəcəyi marşrut boyunca nümayiş üçün dekorasiyalar qurulur, sürətlə ötüb keçən hökmdarı kənardan rənglənmiş evlər, səliqəli mənzərələr və gülərüz insanlar qarşılayır.
Amma əlbəttə, dekorasiyaların arxasında heç nə dəyişməmişdi: insanlar yoxsul və bədbəxt, torpaqlar isə dağınıq və nizamsız vəziyyətdə idi (Lehtinen 2018). O zamandan bu hadisə siyasi və iqtisadi ədəbiyyata “Potyomkin kəndi” effekti adı ilə həkk olundu – sadəcə bəzəkli dekorasiyaların və təbliğatın arxasında gizlədilmiş saxta inkişafı ifadə etmək üçün. Azərbaycan işğaldan azad edilmiş iki böyük regionunu tamamilə yenidən qurur. 10 şəhər və 300-dən artıq kənd yenidən tikilir. Əgər bu bölgələrdə də vətəndaşın səsilə seçilməyən, ənənəvi ifrat siyasi mərkəzləşmiş idarəçilik mövcud olacaqsa, dayanıqlı məskunlaşma üçün yetərli iqtisadi inkişaf baş verməyəcəksə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionları XXI əsrdə “Potyomkin kəndi” effektinin ən canlı nümunələrindən biri olacaq.
Araşdırmanın əsas nəticələri
Araşdırmadan çıxarıla biləcək ən mühüm nəticə budur ki, hazırda dünyada demokratik qəbul edilən ölkələr mərkəzləşmiş siyasi sistemə malik deyillər. Əks-mərkəzləşmənin və yerli hakimiyyətlərin muxtariyyət səviyyəsi ölkələr üzrə fərqlənsə də, hamısında yerli özünüidarə sistem olaraq mövcuddur. “Economist Intelligence Unit”in dövri hazırladığı qlobal demokratiya indeksində yer alan avtoritar rejimlərdə də çox az istisnalarla (İran, Rusiya, Azərbaycan, Vyetnam və s.) mərkəzi hakimiyyət idarəetmədə hökmran mövqe də olsa da, yerli özünüidarə institutu da mövcuddur. Amma avtoritar rejimlərdə yerli özünüidarə ya tamamilə formal xarakter daşıyır, ya da məhdud maliyyə və inzibati muxtariyyətə malikdir, mərkəzi hökumətin sərt çərçivələri və nəzarəti əsasında fəaliyyət göstərir. Seçkili şəxslər mərkəzi hakimiyyətin istəyinə uyğun, de-fakto təyinatlı vəzifə sahibləri kimi öz kreslolarında otura bilirlər. Seçkidə vətəndaş deyil, mərkəzi hökumətin iradəsi təcəssüm edir.
Nəzəri çərçivə bölməsində də qeyd olunduğu kimi ortaya çıxan daha vacib bir nəticə budur ki, əks-mərləzləşmənin səviyyəsi ilə regional iqtisadi inkişafın səviyyəsi, eləcə də bölgələrarası sosial-iqtisadi fərqlərin miqyası arasında birbaşa əlaqə var. Əks-mərkəzləşmə və yerli muxtariyyat səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, bölgə inkişafı da bir o qədər yüksək, əyalətlərarası sosial-iqtisadi fərqlər də bir o qədər aşağı olur.
Tədqiqat bu reallığı xüsusilə Azərbaycanın son 20 illik tarixində, böyük neft pullarının axdığı, “resurs lənəti”nin sürətlə kök atmasına paralel avtoritarizmin daha da sərtləşdiyi dövrdə aydın bir şəkildə nümayiş etdirir. Bu dövrdə bələdiyyələr mövcud oldu, amma yerli sosial-iqtisadi problemlərin həllində heç bir real səlahiyyət qazanmadı. Hətta ən məhdud səlahiyyətlərin icrası üçün maliyyə resursları belə onların sərəncamına verilmədi. Təkcə bu fakta diqqət yetirmək kifayətdir ki, Azərbaycanda ölkə üzrə bələdiyyə büdcə gəlirlərinin adambaşına məbləği 4 dollardan azdır. Bu isə iqtisadiyyatı Azərbaycandan az qala 4 dəfə kiçik olan Ermənistanla müqayisədə 20 dəfədən çox azdır.
Azərbaycanda regional iqtisadi inkişaf çox zəifdir və ölkə üzrə ümumi məhsul buraxılışının az qala 80 faizi Bakı və ətraf ərazilərdə formalaşır. Ölkənin coğrafi ərazisinin 95 faizini təşkil edən əyalətlərin milli gəlirdə payı 20%, ölkənin büdcə gəlirlərində xüsusi çəkisi təxminən 3,5% təşkil edir. Ölkədə adambaşına məhsul buraxılışının məbləğinin ən yüksək və ən aşağı olduğu bölgələrin müvafiq göstəriciləri arasında fərq 25 dəfəyə, adambaşına büdcə gəlirləri 100 dəfəyə yaxındır. Eyni zamanda, son 20 ildə ölkə iqtisadiyyatına investisiyaların cəmi 25 faizi Bakı və Abşeron yarımadasından kənara - əyalətlərə yönəlib.
Nəticə etibarı ilə ölkədə vətəndaşın iradəsi ilə formalaşan, yerli sosial-iqitsadi ehtiyacları ilə daha peşəkar öyrənə bilən, orta və uzunmüddətli planlaşdırma aparmağa qabiliyyəti olan, zəruri səlahiyyətlərə və maliyyə resurslarına malik seçkili yerli özünüidarənin yoxluğu Azərbaycanda regional inkişafın qarşısında ən ciddi maneə olaraq qalıb.
Məhz bu səbəbdən ölkənin inkişafının birinci addımı əks-mərkəzləşmənin tətbiqindən keçir.
Qeyd: Oxuduğunuz yazı orijinal olaraq Azərbaycan dilində yazılmışdır.
İstinadlar
Economist Intelligence Unit. 2025. Democracy Index 2025. Economist Intelligence Unit. https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2025/
Busygina, Irina, Mikhail Filippov, and Elmira Taukebaeva. 2017. "To Decentralize or to Continue on the Centralization Track: The Cases of Authoritarian Regimes in Russia and Kazakhstan." Journal of Eurasian Studies 9, no. 1 (2017): 61-71. Accessed June 2, 2026. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1879366517300295.
Tocqueville, Alexis de. 2010. Democracy in America: Historical-Critical Edition of De la démocratie en Amérique. Vol. 1. Edited by Eduardo Nolla. Translated by James T. Schleifer. Indianapolis: Liberty Fund. https://classiques.uqam.ca/classiques/De_tocqueville_alexis/democracy_in_america_historical_critical_ed/democracy_in_america_vol_1.pdf
ResPlatforma. 2023. "Identity Declaration." Accessed June 3, 2026. https://resplatform.org/en/page/identity-declaration
Dennis A. Rondinelli, 1997. Technical Consultation on Decentralization. P.133–145. https://www.researchgate.net/publication/249792247_Decentralization_and_Local_Government_Performance
Charles M. Tiebout, 1956. A Pure Theory of Local Expenditures. P 416–424. https://fbaum.unc.edu/teaching/PLSC541_Fall08/tiebout_1956.pdf
WALLACE E. OATE, 1972. An Essay on Fiscal Federalism. p.54. https://fiscalfederalism.eu/wp-content/uploads/2020/05/ALLGEMEIN-Lit-1999-Oates-An-Essay-on-Fiscal-Federalism.pdf
Buchanan and Gordon Tullock, 1962. The Calculus of Consent. https://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv3.html
Daron Acemoglu və James A. Robinson, 2012. Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. https://economics.mit.edu/sites/default/files/inline-files/Why%20Nations%20Fail.pdf
Remy Prudhomme, 1998. The Dangers of Decentralization. https://documents1.worldbank.org/curated/en/602551468154155279/pdf/770740JRN0WBRO0Box0377291B00PUBLIC0.pdf
“Yerli özünüidarə haqqında” Avropa Xartiyasının təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on the Approval of the European Charter on Local Self-Government], Law No. 238-IIQ (December 25, 2001), https://e-qanun.az/framework/1026.
“Bələdiyyələrin statusu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on the Status of Municipalities], Law No. 698-IQ (July 2, 1999), https://e-qanun.az/framework/4770
“Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on the Fundamentals of Municipal Finance], Law No. 772-IQ (December 7, 1999) https://e-qanun.az/framework/5231
“Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on Municipal Territories and Lands], Law No. 771-IQ (December 7, 1999),
https://e-qanun.az/framework/5230
Dövlət Statstika Komitəsi: “Bələdiyyə büdcələrinin icrası Hesabatı: 2025-ci il”. https://www.stat.gov.az/source/finance/
Council of Europe. Congress of Local and Regional Authorities. 2021. Monitoring of the Application of the European Charter of Local Self-Government in Armenia. CPL(2021)40-02final. https://rm.coe.int/0900001680a288a5.
State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. n.d. "Regionlar üzrə ümumi məhsul buraxılışına dair hesabat" [Report on gross output by regions]. Accessed June 3, 2026. https://www.stat.gov.az/source/system_nat_accounts/.
Piacentini, Mario. 2014. Measuring Income Inequality and Poverty at the Regional Level in OECD Countries. OECD Statistics Working Papers, no. 2014/03. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2014/08/measuring-income-inequality-and-poverty-at-the-regional-level-in-oecd-countries_g17a2527/5jxzf5khtg9t-en.pdf.
“Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il dövlət büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on the 2025 State Budget of the Republic of Azerbaijan], Law No. 93-VIIQ (December 16, 2024), https://e-qanun.az/framework/58614.
Baku Research Institute. 2025. "Əyalətlərin iqtisadiyyata töhfəsi: Azərbaycan və region ölkələrinin müqayisəsi" [The contribution of the provinces to the economy: A comparison of Azerbaijan and regional countries]. July 29, 2025. https://bakuresearchinstitute.org/eyaletlerin-iqtisadiyyata-tohfesi-azerbaycan-ve-region-olkelerinin-muqayisesi/.
Lehtinen, Linde B. 2018. "The haunting artifice of fake villages around the world." CNN Style, March 27, 2018. https://edition.cnn.com/style/article/potemkin-village-gregor-sailer.
